demo image
á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­ | Gestabˇkiná| Spjall |
Barnauppeldi
VÝsindi
Dulspeki
FÝkniefnamßl
MeskalÝn
FÝkniefnaneysla
E, kˇk & stu­
RapprÝmur Mˇra
Me­fer­arvillur
KˇkaÝn
Sterkari efni?
Kannabisefni
Hamplygar
Hass & heilsa
L÷glei­ing
Vandi fÝknˇ
Dˇpsirkusinn
Sßlhrifalyf
Milton Friedman
"H÷r­u efnin"
Gy­jan MarÝ˙ana
MannfrŠ­i
Nř÷ld
Vi­t÷l
Ůjˇ­mßl
A­sent efni
L÷gleyfing: Lausn ß fÝkniefnavandanum?

═ ■essari grein, sem er eftir bandarÝska hagfrŠ­inginn Milton Friedman, segir a­ bann vi­ neyslu fÝkniefna sÚ tilraun til lŠkninga, sem geri hlutina verri - bŠ­i fyrir neytandann og samfÚlagi­ Ý heild.

Milton Friedman

Milton Friedman er ekki a­eins merkilegur hagfrŠ­ingur heldur jafnframt ÷tull talsma­ur l÷gleyfingar bannfŠr­ra fÝkniefna.

"Veldi tßranna er loki­. FßtŠkrahverfin ver­a brß­um a­eins minningar. Vi­ munum breyta fangelsum okkar Ý verksmi­jur og fangageymslunum Ý v÷ruh˙s og korngeymslur. Menn munu loks ganga upprÚttir, konur munu brosa og b÷rn hlŠja. HelvÝti mun ver­a ˙trřmt fyrir fullt og allt."

Ůa­ var ■annig sem Billy Sunday, hinn ■ekkti hvÝtasunnuma­ur og lei­togi barßttunnar gegn ,,dj÷flarommi", fagna­i ßfengisbanninu ßri­ 1920. Vi­ vitum ÷ll n˙ hversu hrapallega honum skjßtla­ist. Nř fangelsi og fangageymslur spruttu upp til ■ess a­ hřsa ■ß glŠpamenn sem til ur­u ■egar ßfengisdrykkja var­ glŠpur gegn rÝkinu. ┴fengisbanni­ grˇf undan vir­ingu fyrir l÷gum, spillti laganna v÷r­um, skapa­i ˙rkynja­ si­rŠnt andr˙msloft - en st÷­va­i ekki ßfengisneysluna.

Ůrßtt fyrir ■ennan sorglega lŠrdˇm vir­umst vi­ vera ßkve­in Ý ■vÝ a­ endurtaka nßkvŠmlega s÷mu mist÷kin hva­ vi­kemur fÝkniefnaneyslu.

"Bann er tilraun til lŠkningar, sem gerir hlutina verri - bŠ­i fyrir neytandann og okkur hin."

Bann er fßvÝsleg stjˇrnara­fer­ Ý fÝkniefnamßlum

H÷fum vi­ rÚtt til ■ess, ß si­rŠnum grundvelli, a­ nota rÝkiskerfi­ til ■ess a­ koma Ý veg fyrir a­ einstaklingur ver­i ßfengissj˙klingur e­a fÝkniefnaneytandi? Ef um b÷rn vŠri a­ rŠ­a myndu flestir svara jßtandi. En mi­a­ vi­ ßbyrgt fullor­i­ fˇlk myndi Úg, svara neitandi. Er rÚtt a­ r÷krŠ­a vi­ ver­andi neytanda? Jß. Gera honum grein fyrir aflei­ingunum? Jß. Bi­ja fyrir honum og me­ honum? Jß. En Úg tr˙i ■vÝ a­ vi­ h÷fum engan rÚtt ß ■vÝ a­ nota ■vingun, beint e­a ˇbeint, til ■ess a­ koma Ý veg fyrir a­ samborgari okkar fremji sjßlfsmor­, svo ekki sÚ tala­ um a­ drekka ßfengi e­a neyta fÝkniefna.

╔g sam■ykki f˙slega a­ si­rŠni hlutinn sÚ erfi­ur og a­ menn me­ gˇ­ar gßfur gŠtu mˇtmŠlt ■essu. Sem betur fer ■urfum vi­ ekki a­ leysa si­rŠnu hli­ina til ■ess a­ sam■ykkja rÝkjandi stjˇrnara­fer­. Bann er tilraun til lŠkningar, sem gerir hlutina verri - bŠ­i fyrir neytandann og okkur hin. Ůannig a­ jafnvel ■ˇ svo a­ liti­ sÚ ß n˙verandi stjˇrnara­fer­ Ý fÝkniefnamßlim sem rÚtta frß si­rŠnum sjˇnarholi sřnist h˙n fremur fßvÝsleg me­ hli­sjˇn af blßk÷ldum raunveruleikanum.

L÷glei­ing fÝkniefna hnekkir veldi glŠpamanna

Hugsi­ fyrst um neytandann. L÷glei­ing fÝkniefni gŠti auki­ fj÷lda fÝkinna en ■a­ er ekki vÝst a­ svo fŠri. Forbo­inn ßv÷xtur er a­la­andi, sÚrstaklega Ý augum ungs fˇlks. Ůa­ sem er merkilegast Ý ■essu er a­ margir fÝkniefnaneytendur eru b˙nir til af s÷lum÷nnum sem gefa lÝklegum vi­skiptavinum fyrstu skammtana. Ůa­ borgar sig fyrir s÷lumanninn vegna ■ess a­ ■egar kaupandinn hefur ßnetjast efninu er hann fanginn vi­skiptavinur. Ef fÝkniefni vŠru fßanleg me­ l÷glegum hŠtti hyrfi m÷gulegur grˇ­i af slÝku ˇmennsku athŠfi ■ar sem neytandinn gŠti keypt af ˇdřrasta s÷lumanni.

"L÷glei­ing fÝkniefni gŠti auki­ fj÷lda fÝkinna en ■a­ er ekki vÝst a­ svo fŠri. Forbo­inn ßv÷xtur er a­la­andi, sÚrstaklega Ý augum ungs fˇlks."

Hva­ sem annars yr­i um fj÷lda fÝkinna yr­i hinn almenni neytandi mun betur staddur ef fÝkniefni yr­u l÷gleyf­. N˙ eru fÝkniefni bŠ­i ˇtr˙lega dřr og af mj÷g vafas÷mum gŠ­aflokki. FÝknir eru ■vinga­ir til samneytis vi­ glŠpamenn til ■ess a­ ver­a sÚr ˙ti um lyf, ver­a glŠpamenn sjßlfir til a­ fjßrmagna fÝknina og dau­i e­a sj˙kdˇmar eru st÷­ugt ß nŠsta leiti.

FŠkkar glŠpum

Hugsi­ sÝ­an um okkur hin. A­stŠ­urnar liggja ljˇst fyrir. S˙ hŠtta sem okkur er b˙in af fÝkn annarra stafar nŠr eing÷ngu af ■vÝ a­ lyfin eru ˇl÷gleg. Nřlega skipu­ nefnd bandarÝsku l÷gmannasamtakanna (American Bar Association) telur a­ fÝkniefnaneytendur fremji einn ■ri­ja til einn fimmta af ÷llum glŠpum sem framdir eru ß g÷tum ˙ti Ý BandarÝkjunum. L÷glei­i­ fÝkniefni og g÷tuglŠpum mun fŠkka sjßlfkrafa.

FÝklar og s÷lumenn eru hreint ekki ■eir einu sem ver­a spillingar a­ brß­. GÝfurlegar fjßrhŠ­ir eru Ý ve­i. Ůa­ er ˇumflřjanlegt a­ einhver illa launa­ur l÷greglu■jˇnn e­a rÝkisstarfsma­ur - og einnig nokkrir hßtt launa­ir - falli fyrir ■eirri freistingu a­ nß sÚr au­fengi­ fÚ.

L÷glei­ing fÝkniefna myndi bŠ­i fŠkka glŠpum og auka gŠ­i l÷ggŠslu. Geta menn hugsa­ sÚr einhverja a­ra lei­ fengi svo miklu ßorka­ Ý ■ßgu laga og rÚttar?

FÝkniefnadreifing ver­ur ekki st÷­vu­ me­ valdbeitingu

"L÷glei­ing fÝkniefna myndi bŠ­i fŠkka glŠpum og auka gŠ­i l÷ggŠslu. Geta menn hugsa­ sÚr einhverja a­ra lei­ sem fengi svo miklu ßorka­ Ý ■ßgu laga og rÚttar?"

Ver­um vi­ a­ vi­urkenna ˇsigur, gŠti einhver spurt. Hvers vegna ekki a­ koma einfaldlega Ý veg fyrir fÝkniefnadreifingu? Ůa­ er ■arna sem reynslan af ßfengisbanninu ß a­ koma okkur til gˇ­a. Vi­ getum ekki st÷­va­ dreifingu fÝkniefna. Vi­ gŠtum kannski komi­ Ý veg fyrir ˇpÝum frß Tyrklandi - en ■a­ eru ˇteljandi a­rir sta­ir ■ar sem hŠgt er a­ rŠkta ˇpÝumjurtir. Me­ samvinnu vi­ Frakka gŠtum vi­ gert Marseilles a­ borg ■ar sem ekki er hŠgt a­ framlei­a herˇÝn - en ■a­ eru til ˇteljandi a­rir sta­ir ■ar sem hinar einf÷ldu efnafrŠ­ilegu a­fer­ir eru framkvŠmanlegar. ┴ me­an miklar fjßrhŠ­ir eru Ý bo­i - og ■Šr ver­a ■a­ svo lengi sem fÝkniefni eru ˇl÷gleg - er bˇkstaflega vonlaust a­ b˙ast vi­ ■vÝ a­ hŠgt sÚ a­ st÷­va dreifingu e­a framlei­slu, jafnvel a­ minnka hana a­ einhverju marki.

═ barßttunni gegn fÝkniefnum - eins og ß ÷­rum svi­um - eru fort÷lur og fordŠmi lÝklegri til a­ bera ßrangur en valdbeiting Ý ■vÝ skyni a­ mˇta a­ra eftir okkar h÷f­i.



HŠstirÚttur
L÷glei­ing
Don Juan
Velheppna­ur
Uppt÷kubei­nin
Nornareglan
Erla Stefßnsdˇttir
Gildismati­
L÷glei­ing
Gy­jan MarÝ˙ana
Dˇpsirkusinn
á á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­ | Gestabˇkiná| Spjall |
ę Gu­mundur Sigurfreyr Jˇnason