demo image
á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­á| Gestabˇkiná| Spjall |
Barnauppeldi
VÝsindi
Dulspeki
FÝkniefnamßl
MannfrŠ­i
Nř÷ld
Vi­t÷l
Ůjˇ­mßl
Velheppna­ur
Gildismati­
Vopna­ a­hald
Uppt÷kubei­nin
Geirfinnsmßli­
HŠstirÚttur
A­sent efni
┌r vi­jum rß­andi gildismats

Margir eru ■eirrar sko­unar a­ ekki sÚ seinna vŠnna a­ ═slendingar taki til athugunar Ý hva­a ßtt samfÚlags■rˇun undanfarinna ßra stefnir og hva­a forsendur hafa legi­ ■ar a­ baki, til gˇ­s e­a ills.

Ůegar tilteki­ menningarsamfÚlag stendur andspŠnis gnˇtt vandamßla, sem ekki ver­a leyst me­ ■vÝ a­ br˙ka hef­bundnar skilgreiningar og vinnua­fer­ir, er ■÷rf nřrra lei­a. Ef nřjar lei­ir eru ekki valdar og ■eim beitt til hlÝtar er hŠtt vi­ a­ skipulagi­ ver­i sj˙kt og lÝ­i undir lok. ═ stjˇrnarformi i­na­ar■jˇ­fÚlaga samtÝmans er stjˇrnmßlam÷nnum falin s˙ ßbyrg­ a­ marka ■ß braut sem ■rˇun ■jˇ­fÚlagsins fylgir. Stjˇrnmßlamenn eru ■ˇ a­eins fulltr˙ar pˇlitÝskra flokka sem eru framver­ir ßkve­inna hagsmunahˇpa innan samfÚlagsins og ■vÝ bein afur­ rÝkjandi skipulags. ١ a­ flokkarnir byggi sumpart ß hugmyndafrŠ­ilegum grundvelli er ˇraunhŠft a­ Štla a­ ■jˇ­fÚlagi­ taki breytingum sem mßli skipti, ■ˇ a­ hugmyndir eins flokks e­a hagsmunahˇps ver­i rß­andi innan stjˇrnkerfisins. Til ■ess eru hugmyndaheimar ■eirra of lÝkir.

Ůessu til sta­festingar mß lÝta ß hugmyndakerfi ■au sem borgaraflokkar og verkalř­sflokkar samtÝmans hafa a­ lei­arljˇsi, ■a­ er frjßlshyggjuna og marxismann. BŠ­i hugmyndakerfin spruttu ˙r ■eim jar­vegi sem mynda­ist ■egar mi­÷ldum lauk, i­nbyltingin hˇfst og raunvÝsindi tˇku a­ blˇmgast. HagrŠnar og stjˇrnmßlalegar a­stŠ­ur ■eirra tÝma mˇtu­u ■ß hugmynd a­ sÝfelld ■ensla Ý hagkerfinu bŠri vott um heilbrig­a fram■rˇun. Ef ■÷rfum hins efnalega lÝfs er fullnŠgt Ý samfÚlagi ■ar sem sÚrhŠfing og afk÷st vinnunnar aukast Ý hlutfalli vi­ vaxandi neyslu ■egnanna h÷fum vi­ komist ß ■r÷skuld fyrirmyndarÝkisins.

"R÷khyggja er lßtin skipa hßan sess en tilfinningar settar sk÷r lŠgra. Veraldlegar eignir skipta menn miklu og einstaklingar eru metnir eftir ■jˇ­fÚlagsst÷­u fremur en manngildi."

Forsendur rÝkjandi gildismats

Ůetta er grunnfŠrislegt vi­horf sem er til or­i­ vegna ■ess a­ mannleg tilvera er sko­u­ einhli­a Ý ljˇsi efnislegra forsendna. Ma­urinn er framar ÷llu vitsmunaleg vera og efnahagslegir hagsmunir eru taldir rß­a atferli hans og lÝfssko­un. Bß­ar kenningarnar eiga rˇt sÝna a­ rekja til hugmyndaheims 19. aldar og hafa hloti­ sÝn skapadŠgur ß ÷ld breyttra tÝma. ١tt hvorug sÚ ■annig lengur Ýmynd framsŠkinnar hugsunar m÷rku­u ■Šr, svo ekki ver­ur um villst, ■a­ lÝfsmynstur efnishyggjunnar sem er einkennandi fyrir menningu okkar tÝma.

S˙ afsta­a a­ starfsemi mannsins ßkvar­ist ÷­ru fremur af efnahagslegum skilyr­um lei­ir af e­li mßls til ■ess a­ menning ■jˇ­a mi­ist Ý auknum mŠli vi­ fullnŠgingu lÝkamlegra ■arfa. H˙n ver­ur jar­bundin, einkennist af hagkvŠmis- og hagnřtisjˇnarmi­um. R÷khyggja er lßtin skipa hßan sess en tilfinningar settar sk÷r lŠgra. Veraldlegar eignir skipta menn miklu og einstaklingar eru metnir eftir ■jˇ­fÚlagsst÷­u fremur en manngildi. ┴ sama mßta er forgangsr÷­un mannlegra ■arfa og ver­leiki fyrirbŠra almennt metinn Ý samrŠmi vi­ grundvallarhugmyndir efnishyggjunnar, sem er undirsta­a ■essara hugmyndakerfa.

Ef rÝkjandi gildismat er lßti­ rß­a fer­inni - og ■ar me­ řtt undir ■a­ sem nefnt hefur veri­ ,,samsett, langvarandi grundvallartilhneiging vestrŠnnar menningar" - eru lÝkur ß a­ ■rˇunin lei­a okkur a­ ,,tŠknifrŠ­ilegum fasisma" e­a mi­střr­u heimsau­valdi sem stjˇrna­ er af al■jˇ­legum einokunarhringum.

┴ 20. ÷ldinni - og ■ß sÚr Ý lagi ß sÝ­ustu tveimur ßratugum - hefur gŠtt vaxandi efasemda um hvort hi­ efnahagslega gildismat og si­gŠ­i, sem skilu­u okkur ßlei­is a­ ■jˇ­fÚlagi n˙tÝmans, geti vÝsa­ lei­ina ßfram. Komin eru Ý ljˇs vandamßl sem ver­a ekki leyst innan rÝkjandi vi­mi­unarramma. N˙ vaknar s˙ spurning hvar ■a­ afl liggi sem or­i­ geti drifkraftur ■jˇafÚlagsbreytinga. Hva­ hefur ˙rslita■ř­ingu ■egar rß­a ■arf fram ˙r mannlegum vandamßlum og beina samfÚlaginu Ý ■ann farveg sem til heilla horfir? Ef vi­ viljum gera okkur vonir um mann˙­lega framtÝ­ ■arf a­ finna frŠkorn nřrra vi­horfa sem vaxi­ geti Ý sta­ hagvaxtarhugsjˇna i­ntÝmans.

MikilvŠgi rß­andi mannÝmyndar

┴ svi­i fÚlagsfrŠ­innar benda rannsˇknir Ý ■ß ßtt a­ hugmyndir ■Šr sem ■jˇ­fÚlagi­ gerir sÚr um mannfˇlki­, sjßlft sig og framtÝ­ sÝna geti skipt sk÷pum. HÚr er ßtt vi­ heilsteypt kerfi hugmynda sem hafa skipuleggjandi og mˇtandi ßhrif ß fram■rˇun ■jˇ­fÚlagsins. BandarÝski fÚlagsfrŠ­ingurinn O.W. Markley notar Ý ■essu sambandi­ hugtaki­ ,,mannÝmynd" e­a ,,Ýmynd um manninn". MannÝmyndin felur Ý sÚr heildarskynjun ß mannkyninu, jafnt einstaklingum sem hˇpum, afst÷­u manna til sjßlfra sÝn, annarra, samfÚlagsins Ý heild og alheimsins. Enginn veit um allt ■a­ sem Ý mannkyninu břr og hugmyndir okkar um manne­li­ eru or­nar til vegna ßkve­ins vals sem breytist Ý samrŠmi vi­ breytingar ß skynjun einstaklinga ß sjßlfum sÚr og umhverfinu. Markley telur a­ ß sÚrhverju tÝmabili mannkynsins drottni ßkve­in Ýmynd um manninn sem rß­i ˙rslitum um heimsmynd manna og ■Šr ßkvar­anir sem ■eir taki. Me­ frekari ■rˇun samfÚlagsins gerist mannÝmyndin sÝ­an ˙relt og ■÷rf ver­ur ß nřrri heildarmynd.

O.W. Markley telur a­ fj÷ldi forsendna, sem ■ˇttu gˇ­ar og gildar ß veltißrum i­nbyltingarinnar, sÚ n˙ farinn a­ ˙reldast. ┴ me­al ■eirra eru einkum ■rjßr sem svara ekki lengur kr÷fum tÝmans:

"Markley telur a­ ß sÚrhverju tÝmabili drottni ßkve­in Ýmynd um manninn sem rß­i ˙rslitum um heimsmynd manna og ■Šr ßkvar­anir sem ■eir taki."

  • Mannleg fram■rˇun er sammerkt hagvexti og aukinni neyslu - sko­un sem bornar eru brig­ur ß vegna minnkandi hrßefna og vaxandi mengunar.

  • Mannkyni­ er a­greint frß nßtt˙runni og ÷rl÷gin kve­a ß um a­ sigra beri hana og hagnřta manninum til framdrßttar - afsta­a sem er Ý geipilegri mˇts÷gn vi­ nßtt˙ruverndarsjˇnarmi­ samtÝmans.

  • Efnahagsleg hagkvŠmni, sÚrhŠfing og vÝsindaleg smŠttunarhyggja eru heppilegustu lei­irnar til a­ fullnŠgja markmi­um mannkynsins - vi­horf sem hafa mi­a­ a­ ■vÝ a­ uppfylla undirst÷­u■arfir mannsins en gert lÝf hans a­ sama skapi ˇmanneskjulegt.

TŠknifrŠ­ilegur fasismi

Willis W. Harman hefur komist a­ mj÷g svipa­ri ni­urst÷­u um mikilvŠgi sjßlfshugmynda. Hann skrifar:

Svo vir­ist sem hin meira e­a minna augljˇsu vandamßl sÚu sj˙kdˇmseinkenni vÝ­tŠkra, raunverulegra meinsemda sem liggja dřpra, eru ˙tbreiddari og vi­ fyrstu sřn erfi­ara a­ henda rei­ur ß. A­ nokkru leyti er orsakanna a­ leita Ý stofnunum ■jˇ­fÚlagsins, Ý dreifingu valdsins, Ý hinum hef­bundnu hlutverkum sem einstaklingarnir eru ■jßlfa­ir Ý og Ý uppbyggingu og ger­ ■jˇ­fÚlagsins sem helgast af aldri og venju. Ůegar dřpra er leita­ finnum vi­ samt a­ ■a­ sem mestu rŠ­ur hÚr um eru grundvallarsko­anir einstaklingsins, ■a­ sem hann heldur a­ hafi raunverulegt gildi, sko­anir sem studdar eru af menningarumhverfi ■vÝ sem vi­ b˙um Ý.

Harman er ■eirrar sko­unar a­ ef rÝkjandi gildismat er lßti­ rß­a fer­inni - og ■ar me­ řtt undir ■a­ sem nefnt hefur veri­ ,,samsett, langvarandi grundvallartilhneiging vestrŠnnar menningar" - muni ■rˇunin lei­a okkur a­ ,,tŠknifrŠ­ilegum fasisma" e­a mi­střr­u heimsau­valdi sem stjˇrna­ er af al■jˇ­legum einokunarhringum. Skiptir ■ß litlu hvort slÝkt kerfi yr­i af kapÝtalÝskri, sˇsÝaldemˇkrataÝskri e­a sˇsÝalÝskri ger­.

Skrß um rÝkjandi gildismat

HÚr er skrß um forsendur sem n˙verandi i­n÷ld hefur lagt til grundvallar en eiga n˙ sennilega ekki lengur vi­:

  • Einstaklingar eru metnir samkvŠmt ■vÝ hversu au­ugir ■eir eru og/e­a hva­a st÷­ur ■eir skipa.
  • Mannkyni­ er a­skili­ frß nßtt˙runni og ■ess vegna er ■a­ hlutverk okkar a­ hafa yfir henni a­ segja.
  • Einstaklingarnir eru fyrst og fremst a­greindir hver frß ÷­rum en mynda ekki samstŠ­a heild. ┴byrg­arkennd manna vegna ■eirra ßhrifa sem ger­ir ■eirra kunna a­ hafa ß lÝf afkomendanna (Ý fjarlŠgri framtÝ­) er sßralÝtil.
  • Framfarir og hagv÷xtur eru eitt og hi­ sama. LÝfsgŠ­i og hamingja sama og aukin neysla.
  • Au­leg­ hljˇti a­ tryggja m÷nnum frelsi. A­ ■a­ haldist Ý hendur a­ afla ,,nˇgra" peninga og hafa samtÝmis ˇskora­ frelsi til a­ kjˇsa ■a­ sem manni sjßlfum lÝst helst.
  • Hßtterni sem einkennist af samkeppnisanda og ßrßsarhneig­ tryggir best fÚlagslegan vi­gang jafnt sem einkahagsmuni hvers einstaks.
  • A­ einstaklingnum skuli ßvallt frjßlst a­ velja ■a­ sem honum finnst ,,gott". Einnig s˙ sko­un a­ samanlagt val hinna řmsu einstaklinga muni gefa heildar˙tkomu sem sÚ einmitt s˙ Šskilegasta fyrir ■jˇ­arheildina.
  • ,,Hin tŠknilega krafa" - sem svo mŠtti nefna - s˙ a­ sÚ eitthva­ tŠknilega framkvŠmanlegt, geri ■ekkingin ■a­ hugsanlegt, ■ß skuli ■a­ framkvŠmt.

    "Svo vir­ist sem hin meira e­a minna augljˇsu vandamßl sÚu sj˙kdˇmseinkenni vÝ­tŠkra, raunverulegra meinsemda sem liggja dřpra, eru ˙tbreiddari og vi­ fyrstu sřn erfi­ara a­ henda rei­ur ß."

  • Afk÷st hagkerfisins skulu aukin sem kostur er. Skipulagning vinnunnar og verkaskipting ver­i a­ ■jˇna hagvextinum og vÚlar skuli taka vi­ hlutverki mannshandarinnar.
  • Nytsemissjˇnarmi­ skuli střra ■ekkingarleitinni. VÝsindin skuli ■jˇna ■vÝ markmi­i a­ efla mßtt tŠkninnar eftir ■vÝ sem framast er kostur.
  • Ma­urinn er framar ÷llu vitrŠn vera. SmŠkkandi og ,,pˇsitÝfÝsk" (sta­reyndaleg, leggur einhli­a ßherslu ß reynslu og tilraunir) vÝsindahyggja skuli vera lei­arljˇs ■ekkingarleitarinnar.
  • Viska sÚ hi­ sama og samanl÷g­ ■ekking hinna einst÷ku sÚrfrŠ­inga, hvers ß sÝnu svi­i.
  • FramtÝ­ ■essarar plßnetu er best trygg­ me­ ˇhß­um og ˇsamrŠmdum a­ger­um hinna einst÷ku sjßlfstŠ­u ■jˇ­landa.
  • ,,Hin pˇlitÝska forsenda" - sem svo mß kalla - s˙ a­ ■a­ Šskilega - ,,■a­ sem Štti a­ vera" - sÚ merkingarlaust hugtak sem slßi vindh÷gg ■ar sem ■a­ Šskilega sÚ ekki framkvŠmanlegt.

Leitin a­ nřju gildismati

Einstaklingar eru metnir samkvŠmt ■vÝ hversu au­ugir ■eir eru og/e­a hva­a st÷­ur ■eir skipa. Framfarir og hagv÷xtur eru talin eitt og hi­ sama. A­ sama skapi er ßliti­ a­ lÝfsgŠ­i og hamingja sÚu sama og aukin neysla.

Ef samfÚl÷g eiga hins vegar a­ taka nřja stefnu Ý ÷­rum farvegi ■arf ekki a­eins vÝ­tŠkar ■jˇ­fÚlagsbreytingar heldur dj˙ptŠka breytingu ß ■eim hugmyndum sem liggja si­menningu okkar til grundvallar, nřja lei­andi hugmynd sem veldur straumhv÷rfum hva­ var­ar atferli og lÝfssko­un einstaklinga og menningarinnar Ý heild. VÝsindamenn, sem hafa rannsaka­ ■essi mßl, telja a­ ■etta sÚ eina Šskilega lei­in fyrir mannkyni­ en vi­urkenna jafnframt a­ ■eir geti ekki bent ß hagnřtar lei­ir Ý ■essu sambandi. Ůeir ßlÝta a­ hŠgt sÚ a­ segja til um hvernig ver­andi mannÝmynd komi til me­ a­ ver­a: (1) me­ ■vÝ a­ kanna vankanta ß n˙verandi gildismati haghyggjunnar og (2) me­ ■vÝ a­ kanna breytt ver­mŠtamat, breytingar ß lÝfsstÝl fˇlks, vi­fangsefnum vÝsinda, nřja menningarstrauma og ■ar fram eftir g÷tunum. Ůegar menn gera sÚr grein fyrir ■essum ■ßttum mß spß fyrir um hva­a eigindir komandi gildismat kemur til me­ a­ hafa.

O.W. Markley telur ˇraunhŠft a­ nokkur grundvallarbreyting eigi sÚr sta­ nema h˙n gerist ekki a­eins ß forsendum einstakra samfÚlags■ßtta heldur einnig ß ■eirri grunnvitund sem liggur a­ baki rÝkjandi gildismati, ■a­ er a­ segja sjßlfskennd einstaklinga.

Sjßlfskennd og uppista­a persˇnuleika n˙tÝmamannsins er a­ m÷rgu leyti til or­in vi­ neikvŠ­a skilyr­ingu Ý uppvextinum og Ý firrtum ■jˇ­fÚlagsveruleika. H˙n leggur megin■unga ß eigin velfer­ og sko­ar heiminn Ý gegnum křrauga persˇnulegrar framagirni og veraldlegra markmi­a. Nau­syn ber ■ess vegna til a­ vinna ß aga­an, me­vita­an hßtt a­ breytingum ß sjßlfum sÚr eins og samfÚlagsheildinni. Ůess hßttar vi­leitni hlřtur a­ hvÝla ß andlegum grunni, ■a­ er vÝsindalegri lei­ til hreinsunar og birtingar Š­ri eiginda Ý persˇnuleika manna. Markley er ■eirrar sko­unar a­ ßhersla nřaldarhreyfingarinnar ß mannrŠkt og sjßlfsuppg÷tvun sÚu mikilvŠg jarteikn nřrra og gj÷rbreyttra tÝma.

"Markley er ■eirrar sko­unar a­ ßhersla ß mannrŠkt og sjßlfsuppg÷tvun sÚu mikilvŠg jarteikn nřrra og gj÷rbreyttra tÝma."

Jarteikn nřrra tÝma

O.W. Markley ßlÝtur a­ manneskjulegt gildismat framtÝ­arinnar muni einkum fela Ý sÚr eftirfarandi ■Štti:

  • VistfrŠ­ilega si­frŠ­i, ■a­ er heildarskynjun ß lÝfinu, sem kennir gagnkvŠma umhyggju, ekki a­eins milli einstaklinga og annarra lÝfvera almennt heldur einnig umhverfisvernd hva­ var­ar skipulag bygg­s og fÚlagslegs umhverfis.
  • Si­frŠ­i sjßlfs■ekkingar sem telur a­ engin jßkvŠ­ ■jˇ­fÚlagsbreyting geti or­i­ a­ veruleika nema henni samfara eigi sÚr sta­ grundvallarbreyting Ý vi­horfum og vitund einstaklinganna sjßlfra.
  • Alheimshyggju sem leggur ßherslu ß sameiginlega ■Štti lÝfsins og einingu mannkynsins, kennir a­ vi­ stefnum÷rkun og markmi­asetningu ■jˇ­a ver­i a­ taka tillit til annarra landa og komandi kynslˇ­a.
  • Mannhyggju var­andi stjˇrnun og skipulag. Uppfylling mannlegra ■arfa og vaxtarm÷guleikar mannsins ß lÝkamlegu, huglegu og andlegu svi­i ver­i ■ungami­ja Ý fÚlagslegum framkvŠmdum.
  • HeildrŠna afst÷­u sem lÝtur ß andlegan ■roska mannsins sem takmark ■jˇ­fÚlagsframfara, ÷rvar nßtt˙rlegan mismun einstaklinga, ˇlÝka menningararfleif­ og hefur uppist÷­u Ý raunverulegum a­stŠ­um en ekki hugmyndafrŠ­ilegum kreddum.

Heimild:
The Changeing Image of Man, rannsˇknaskřrsla rannsˇknahˇps Ý fÚlagsfrŠ­i vi­ Stanford rannsˇknastofnunina, Ý ■ř­ingu Sk˙la Magn˙ssonar.



Vopna­ a­hald
FÝkniefnasirkusinn
L÷glei­ing
Holdleg mun˙­
Sturla Jˇnsson
FŠ­ingarreynslan
"H÷r­u efnin"
Hass & heilsa
Vopna­ a­hald
Velheppna­ur
á á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­á| Gestabˇkiná| Spjall |
ę Gu­mundur Sigurfreyr Jˇnason