Greinasafn Sigurfreys
  | Forsķša  | Įlit annarra  | Um höfundinn  | Tölvupóstur  | Tenglasafniš | Gestabókin | Spjall |
Barnauppeldi
Vķsindi
Dulspeki
Fķkniefnamįl
Mannfręši
Seišur
Don Juan
Rśnagaldur
Indķįnaręša
Framtķšarsżnir
Hold Jesś
Nżöld
Vištöl
Žjóšmįl
Ašsent efni
Ķslensk seišmenning

Į undanförnum tveimur įratugum hefur įtt sér staš bylting ķ heimspeki į Vesturlöndum sem sumir telja jafnvel aš lķkja megi viš įhrif Kópernikusar foršum. Rannsóknir į huglęgri reynslu og hinu yfirskilvitlega eru ekki lengur hugšarefni örfįrra sérvitringa žvķ ört vaxandi hópur fólks gefur sig aš žeim. Vķsindamenn rannsaka nś kerfisbundiš fjarlęgari vitundarsviš hugans og żmsa dulręna hęfileika fólks en slķkt var um mišbik žessarar aldar eingöngu innan ramma trśarbragšanna. Hér į landi hefur aukinn įhugi į andlegum mįlefnum einkum birst ķ sķauknu framboši į margvķslegum sįlvaxtarnįmskeišum. Žar eiga ķ hlut bęši innlendir og erlendir ašilar og eru nįmskeišin aš sjįlfsögšu misjöfn aš gęšum. Nżjasta tķskufyrirbęriš į vettvangi mannręktar śti ķ heimi er įhugi fólks į seišmenningu (shamanism) fornra žjóša. Einkum hefur lękningalist og ašferšir žeirra til könnunar į innlöndum hugans og breyttu vitundarįstandi vakiš veršskuldaša athygli.

Norręn seišmenning var viš lżši į Ķslandi ķ rśma eina öld įšur en kristni var komiš į. Fręšimenn kinoka sér viš aš fjalla vafningalaust um norręnan įtrśnaš enda ritašar heimildir fremur brotakenndar og fįtt eitt vitaš meš vissu um verklag hérlendra seišmanna. En žrįtt fyrir aš sagnir um siši og samfélög heišinna manna séu skrifašar mörgum öldum eftir kristnitöku mį finna žar lżsingar, gömul minni og orštök sem varpa ljósi į įtrśnaš forfešra okkar. Aš sjįlfsögšu veršur aš gera greinarmun į žeim samfélögum žar sem seišandinn er mišpunktur alls trśarlķfs og žar sem stöšu hans hefur veriš vikiš ašeins til hlišar. Hér į landi gegndu gošarnir forystuhlutverki ķ andlegum sem veraldlegum efnum en hafa, eins og aš lķkum lętur, įtt gott samstarf viš seišfólk og völvur.

Hamskipti

Žór - Verndari Įsheima og Mišgaršs.

Eišstafur fornmanna lauk meš oršunum: ,,Svo hjįlpi mér Freyr, Njöršur og hinn almįttki Įss." Lķkur benda til aš ,,hinn almįttki Įss" hafi veriš žrķeinn, ž.e. Óšinn (sį sem skapar), Žór (sį sem višheldur) og Loki Laufeyjarson (sį er tortķmir).

Ķ Heimskringlu segir Snorri Sturluson um Óšinn sem hann skipar til öndvegis mešal Įsa: ,,Óšinn kunni žį ķžrótt svo aš mestur mįttur fylgdi, og framdi sjįlfur, er seišur heitir, en af žvķ mįtti hann vita örlög manna og óoršna hluti. Fjölkynngi sķna segir Snorri aš Óšinn hafi kennt ,,meš rśnum og ljóšum žeim er galdrar heita". Į öšrum staš segir frį žvķ aš Óšinn skipti hömum. ,,Lį žį bśkurinn sem sofinn eša daušur, en hann var žį fugl eša dżr, fiskur eša ormur og fór į einni svipstundu į fjarlęg lönd aš sķnum erindum eša annarra manna."

Ķ ķslenskum fornritum er vķša sagt frį mönnum sem ,,eigi voru einhamir". Heimskringla segir frį žvķ aš sendimašur Haralds konungs Gormssonar hafi fariš hamförum til Ķslands, ķ hvalslķki. Ķ Vatnsdęlu er getiš tveggja Finna er voru byrgšir einir saman ķ žrjįr nętur ķ hśsi, į mešan žeir fóru hamförum frį Noregi til Ķslands. Į mešan į sįlförunum stóš mįtti enginn nefna nafn žeirra né trufla dįsvefninn į annan mįta. Ķ Eddunum segir frį žvķ aš feršalög af žessu tagi geti veriš višsjįrverš žvķ stundum komi fyrir aš fólk tżnist af réttri leiš og er žį talaš um aš fara ,,seišvillur". Ķslenska spakmęliš ,,hugurinn fer svo sem ķ hamförum bęši um loft og lög" er minni frį žeim tķma er myrkrišur (galdrakonur) fóru gandreiš ķ hamnum. Ķ Žorsteins sögu Vķkingssonar kemur fram aš Kolur "var svo mikil hamhleypa, aš hann brįst ķ żmsra kvikinda lķki" og ,,fór żmist meš vindum ešur ķ sjó". į.

"Ķ Vatnsdęlu er getiš tveggja Finna er voru byrgšir einir saman ķ žrjįr nętur ķ hśsi, į mešan žeir fóru hamförum frį Noregi til Ķslands."

Vķša er sagt frį fólki sem "trśši į fjölkynngi Finna" og geršist "Finnfarar". Fįtt óttušust vķkingar meir en "meginramma galdra fjölkunnugra Finna". Snorri Sturluson segir frį žvķ aš Raušur hinn rammi, er žótti margfróšur um galdra, hafi jafnan haft hjį sér "fjölda Finna, žegar er hann žurfti". Fręgt er dęmiš viš kristnitökuna žegar reynt er aš fį Eyvind hinn göldrótta til aš vinna fyrir kristindóminn. Hann segir žį: "Ek em einn andi, kviknašur ķ mannslķkama meš fjölkynngi Finna, en fašir minn ok móšir fengu ekki fyrr barn įtt."

Saminn og biskupsfrśin

Margar sögur eru til um kunnįttu Sama ķ aš feršast śt śr lķkamanum eša į gandinum. Į mišri 17. öld hélt til dęmis Sami einn sżningu fyrir erkibiskup Uppsala, aš višstöddum lękni og fjölda embętismanna. Hann segist ętla śt śr lķkamanum og bišur žess aš lķkami sinn verši ekki hreyfšur mešan į hamskiptunum standi, "...žvķ aš sįl mķn mun yfirgefa lķkamann og mun ég sżnast daušur. En innan skamms tķma, žegar sįl mķn hefur snśiš aftur mun ég vakna." Lördal, en svo hét Saminn, sagšist mundu senda sįl sķna til bśstašar erkibiskups ķ Uppsölum og ašgęta hvaš erkibiskupsfrśin vęri aš gera og einnig sanna aš hann hefši veriš žar. Žegar Saminn vaknar loks śr dįinu segist hann hafa hitt biskupsfrśna ķ eldhśsinu og lżsir žar öllu ķ smįatrišum. Hann segist hafa tekiš giftingarhring, sem hśn missti af fingri sér, og fališ hann ķ kolafötu. Erkibiskupinn skrifar žvķnęst konu sinni og bišur hana aš segja sér frį žvķ hvaš fyrir hana hafi boriš žessa tilteknu stund dagsins. Ķ svarbréfi biskupsfrśarinnar kom ķ ljós aš hśn hafi tżnt giftingarhringnum žennan morgun og grunaši helst aš Sami, sem hśn hafši hitt, hefši stoliš honum. Hśn segir frį žvķ aš Saminn hafi komiš andartak inn ķ eldhśsiš žar sem hśn var aš elda mat og fariš įn žess aš męla nokkuš. Viš eftirgrennslan fannst giftingarhringurinn sķšan ķ kolafötunni!

Himnaför sęringamanns

Seišmenn fóru ekki ašeins hamförum til fjarlęgra staša ķ žessum heimi heldur feršušust žeir einnig til annarra heima, sem žeir įlitu ekki sķšur raunverulega en žann sem viš hręrumst ķ dags daglega og getum snert, vegiš og męlt. Žannig fóru til dęmis seišmenn Gręnlendinga żmist til ljósalandsins į himnum eša nišur ķ gegnum jöršina til Hafandans į botni sjįvar. Hendur sęringamannsins voru žį bundnar fyrir aftan bak og höfušiš reyrt fast milli hnjįnna. Ljós snjóhśssins voru sķšan slökkt og allir sem voru ķ hśsinu lokušu augunum. Įa, gręnlenskur sęringamašur er bjó viš Hudson-flóa, lżsir himnaförinni meš žessum hętti:

"Žannig er setiš lengi ķ órofa žögn en eftir nokkra stund taka aš heyrast ókennileg hljóš, hvķskur sem kemur langt utan śr geimnum, suš og żlfur. Sķšan gellur sęringamašurinn allt ķ einu viš og hrópar af öllum mętti: "Ha-la-la, ha-la-la-lé." Žį eiga allir ķ hśsinu aš taka undir žegar ķ staš og segja: "Alé, alé, alé." Žį fer žytur um snjóhśsiš og allir vita aš myndast hefur smuga handa sįl sęringamannsins - smuga sem er kringlótt og žröng eins og öndunarvök sels - og upp um hana flżgur sįl sęringamannsins til himna."

Mįttardżr fornmanna

Mjöllnir - Hiš hvķta afl gegn myrkraöflum vonskunnnar

Ķ handsmķšum fornmanna birtast trśarlegar tįknmyndir žeirra og gripir sem vernda gegn upplausn og myrkraöflum heimskunnar.

Seišmenn fóru einnig hamförum til žess aš śtvega žeim sem til žeirra leitušu mįttardżr eša verndaranda. Seišmenn trśa žvķ aš veikindi stafi yfirleitt af žvķ aš viškomandi persóna hafi glataš verndaranda sķnum og žess vegna sé naušsynlegt aš endurheimta hann eša verša sér śt um annan. Til žess aš svo megi verša tekur sęringamašurinn sér į hendur ferš til gošheima og ef allt gengur vel hittir hann žar mįttardżr sem vill gerast vöršur sjśklingsins. Norręnir menn tölušu um fylgjur eša "hamingjur" manna. Berserkir, hinir haršskeyttu strķšsmenn vķkinga, voru taldir "hamrammir". Oršiš "berserkur" žżšir einfaldlega bjarnarfeldur en berserkir voru einnig nefndir "ślfhéšnar" eša žeir sem klęšast ślfhśšum. Minnir žetta um margt į ślfshśšir, hreindżraskinn, skśfa og fjašrir og annan śtbśnaš er seišmenn inśķta, Sama, indķįna og annarra žjóša notušu til žess aš nį dżpra sambandi viš mįttardżr sķn. Berserkir komu sér žannig ķ ślfs- eša bjarnarham og uršu žannig rammir af afli mįttardżra sinna.

Ķ Oddssögu Ólafssonar segir frį dauša Žórs Hjartar en viš lįt hans stekkur hjörtur "śr skrokknum". Sś trś viršist hafa veriš aš menn gętu meš hamskiptum hjįlpaš vinum sķnum ķ bardögum į fjarlęgum stöšum (eins og dęmi ķ Hrólfssögu Kraka og Svarfdęlinga sögu). Ętla mį aš Ķslendingar til forna hafi ķ lķkingu viš indķįna boriš nöfn mįttardżra, eins og nöfnin Kveldślfur, Örn, Ormur og Björn eru ef til vill dęmi um.

Spįmeyjar og frjósemisdżrkun

Seištrumban er mikilvęgasta verkfęri seišmannsins. Hśn gengur ķ erfšir og vex mįttur hennar meš aldrinum. Seištrumban gerir seišandanum kleift aš komast handan viš hlutveruleikann og berast inn ķ nżja heima žar sem endurreist nżtt sjįlf tekur til starfa. Ķ Lokasennu ręšst Loki Laufeyjarson aš Óšni: "...og draptu į vétt sem völur (baršir žś į trumbu sem völva) ... hugši eg žaš args ašal (ešli homma)". Ķ Ynglingasögu segir frį žvķ aš seišnum "fylgir svo mikil ergi, aš eigi žótti karlmönnum skammlaust viš aš fara, og var gyšjunum kennd sś ķžrótt". Žess er getiš aš Freyja Njaršardóttir hafi fyrst kennt Įsum seiš en hśn var af Vanaętt. Tališ er aš įtrśnašur Vana sé eldri en Óšinsdżrkun og hafi žessir tveir sišir runniš saman.

"Ętla mį aš Ķslendingar til forna hafi ķ lķkingu viš indķįna boriš nöfn mįttardżra, eins og nöfnin Ślfur, Örn og Björn eru ef til vill dęmi um."

Vķša ķ fornsögunum segir frį žvķ aš völvur, stundum nefndar spįmeyjar eša vķsindakonur, hafi fariš um landiš og spįš mönnum forlög sķn og um įrferši og ašra hluti. Var žį talaš um aš ganga til fréttar, aš fella blótspįna eša gį blótsins. Samfélagsstaša eša višhorf fólks til völvunnar kemur vel fram ķ frįsögn Eirķkssögu rauša af heimsókn Žorbjargar lķtilvölvu til Herjólfsnesar į Gręnlandi. Henni er tekiš meš virktum og bśiš hįsęti. Vinsamlegt višmót og viršing fyrir fólki af žessum toga žekkist mešal annars hjį Sömum en žar kvartar prestur yfir žvķ aš börn og fulloršnir komi hlaupandi į móti seišmanninum "lķkt og hann vęri gušsmašur eša engill af himnum".

Völvan hefur staf ķ hendi. Oršiš völva er lķklega dregiš af völur, sem er sķvalur stafur. Ķ Laxdęlu er lżst hvar völvuleiši finnst undir kirkjugólfi og seišstafur žar viš hliš. Seišstafurinn er eitt megin einkenni rśssneskra og samķskra seiškvenna. Oršiš völur er hins vegar dregiš af oršinu völsi eša rešur karlmanns. Seišmenn eru einnig nefndir seišberendur en berandi er tilvķsun ķ kynfęri konunnar. Minnir žetta į skaufa - og rešurstįkn ķ fornum įtrśnaši. Seišurinn kom eins og įšur segir frį Vönum, en žeir voru miklir frjósemisdżrkendur. Einar Pįlsson hefur ķ ritverki sķnu Rętur ķslenskrar menningar leitt lķkum aš žvķ kynmök ("saurlifnašur" ķ huga kristinna trśboša) hafi gengt mikilvęgu hlutverki ķ launhelgum landnįmsmanna.

Varšlokka

Ķ lżsingunni af véfrétt Žorbjargar lķtilvölvu kemur fram aš konur hafi slegiš hring um seišhjallinn sem Žorbjörg sat uppi į. Sķšan var kvešiš kvęši sem nefnt var Varšlokur. Oršiš "varš" merkir fylja eša sįl sem ašskilin er frį persónunni. Vöršurinn getur żmist veriš ķ manns- eša dżrslķki eša jafnvel sem ljós. Oft er talaš um garšsvörš eša tśnsvörš en žaš var vęttur eša verndari einhvers svęšis eša stašar. Sęnski fręšimašurinn Dag Strömback hefur varpaš fram žeirri tilgįtu aš oršiš varšloka hafi upphaflega veriš "varšlokka". Hann nefnir til žess dęmi frį Sömum, žar sem unglingsstślka er fengin til žess aš lokka sįl seišmannsins aftur inn ķ stiršnašan lķkamann meš žvķ aš hvķsla ķ eyru hans. Flutningur kvęšisins Varšlokur hefur žį lķklega haft žann tilgang aš lokka żmsar andaverur og nįlęga vętti. Enda segir Žorbjörg aš kvęšinu loknu aš "margar žęr nįttśrur hingaš til hafa sótt og žótti fagurt aš heyra žaš er kvešiš var, er įšur vildi frį oss snśast og oss öngva hlżšni veita". Og virtist žį tilganginum meš athöfninni nįš.

Sįlhrifalyf

Er höfušfat Žórs höfuš pešsveppsins?
Guš er sveppur!

Notkun huglyfja til könnunar eigin vitundar er žekkt mešal seišmanna vķša um heim. Höggmyndin hér aš ofan er frį Mexķkó og sżnir holdgervingu ofskynjunarsvepps sem įlitnir voru heilagir mešal indķįna Miš-Amerķku, Sama og Sķberķumanna. Til samanburšar er Žórslķkneski er fannst ķ Eyjarfirši įriš 1816. Mį vera aš höfušfat Žórs eigi aš tįkna hatt pešsveppsins?

Notkun sįlhrifalyfja fór vķša fram samhliša seišnum. Vitaš er aš pešsveppurinn (psilocybin) sem vex hér į landi lék stórt hlutverk ķ helgisišum indķįna Mexķkó. Samar og Sķberķubśar höfšu mikiš dįlęti į berserkjasveppinum og var sķfelld eftirspurn eftir honum. Koryakar ķ Sķberķu létu jafnvel fullvaxta hreindżr ķ skiptum fyrir einn žurrkašan berserkjasvepp. Ekki eru mér kunnugar neinar ritašar heimildir um notkun žessara sveppa hér į landi, en fornmenn hafa eflaust žekkt inn į flóru landsins og lķklega snöggtum betur en Ķslendingar samtķmans.

Ķ frįsögninni af Žorbjörgu lķtilvölvu kemur fram aš henni var veittur "sį umbśnašur, sem hśn žurfti aš hafa til aš fremja seišinn". Minnst er į aš Žorbjörg hafi setiš ofan į seišhjalli į mešan hśn magnaši seišinn en seišhjallur hefur lķklega veriš hįr, afmarkašur pallur sem reistur var eingöngu til žessara nota. Samar sitja į palli og til er lżsing frį Sķberķu žar sem seiškarl kemur sér fyrir į ferköntušu sęti og ketill meš sjóšandi vatni er hafšur fyrir nešan. Ķ pottinum voru skynörvandi sveppir og žegar žeir höfšu veriš sošnir ķ mauk var seyšiš drukkiš. Saminn, sem sagt var frį hér aš framan, andaši aš sér gufu af žurrkušum jurtum įšur en hann lagšist fyrir og fór til biskupsfrśarinnar. Seišmenn Skżža höfšu sama hįtt į, en žeir drógu aš sér reyk af glóšhitušu hassi, įšur en žeir öflušu sér fróšleiks um örlög sķn og annarra.

Nśtķma rannsóknir į įhrifum "sįlkannandi" eša "hugvķkkandi" efna į borš viš meskalķn, kannabis eša LSD-25 benda til žess aš notkun sįlhrifalyfja hafi hjįlpaš seišmönnum aš leysa ķ sundur aš einhverju leyti sjįlfvirka skynjun og skilningsmyndun. Žau "losa dulspekinga frį fastmótašri skipulagningu sem žeir hafa byggt upp įr frį įri." Vitundarbreyting sem vart hefur oršiš meš tilstilli hugvķkkunarlyfja viršist hins vegar skammęrri og rista grynnra en sį įrangur sem nęst meš langtķma innri višleitni.

Sjįlfsfórn Óšins

"Vitundarbreyting sem vart hefur oršiš meš tilstilli hugvķkkunarlyfja viršist rista grynnra en įrangur sem nęst meš langtķma innri višleitni.;"

Ķ Hįvamįlum segir Óšinn frį žvķ hvernig honum opinberašist hinn mikli leyndardómur rśnanna. Óšinn hékk undir rótum Yggdrasils ķ nķu nętur stunginn sķšusįri. Žann tķma fékk hann hvorki mat né drykk til žess aš sešja sįrasta hungriš. Įšur en hann féll śr heimstrénu kom hann auga į rśnirnar og nįši aš fanga žęr. Ķ 138. erindi Hįvamįla segir um sjįlfsfórn Óšins:

Veit ég, aš ég hékk vindga meiši į nętur allar nķu, geiri undašur og gefinn Óšni, sjįlfur sjįlfum mér, - į žeim meiši er manngi veit hvers hann af rótum renn.

Erindiš lżsir vķgslu sem į sér hlišstęšu viš ungmennavķgslur er tķškast hafa ķ mörgum žjóšlöndum. Mikilvęgasti žįtturinn ķ žessum vķgslum var sżndardauši žess sem vķgšur var. Ęskumašurinn var lįtinn sżnast deyja en ķ staš hans įtti aš rķsa upp fullžroskašur mašur sem hafši vķštęka žekkingu og vald į leyndum fyrirbrigšum. Ķ Gautrekssögu er frįsögn ķ lķkingu viš sjįlfsfórn Óšins. Žar segir frį žvķ er Vikar konungur var hengdur į tré ķ kįlfsžörmum, stunginn reyrspjóti og gefinn Óšni. Žessar hlišstęšur benda til žess aš lżsingin į sjįlfsfórn Óšins greini frį ęvafornri heišinni athöfn og sé ekki til oršin vegna įhrifa frį frįsögninni af krossfestingu Jesś Krists.

Žrjįr geršir rśnakerfa

Rśnaristur

Fornar hellnaristur bera vott um frjósemisdżrkun og eru aš mati fręšimanna forverar rśnaleturs. Fśžarkur og önnur rśnakerfi voru aš sama skapi undanfari bandrśna er voru žannig geršar aš fjölmörgum rśnum var spyrnt saman ķ eina stafsmynd. Į mišöldum žróušust bandrśnir yfir ķ galdrastafi og var beiting žeirra merki um andóf mannsandans gegn žrśgandi yfirrįšum hinnar jśšsku-kristnilegu kirkju.

Sérstaša keltneskra og germanskra seišmanna fólst ķ notkun žeirra į rśnum. Oršiš rśn merkir leyndardómur. Ķ žżsku er žaš nįskylt orši sem žżšir "aš hvķsla". Žegar höfšingjar Engilsaxa komu saman til leynifundar var samkoma žeirra nefnd "rśnir". Einnig mį geta žess aš žegar Wulfila biskup žżddi Biblķuna yfir į gotnesku brśkaši hann oršiš "runa" yfir "leyndardómur" ķ setningunni "leyndardómur gušsrķkis". Oršiš rśn hefur žvķ įvallt stašiš fyrir žaš sem er leyndardómsfullt, óžekkt og yfirnįttśrulegt. Slķk merking er aš öllu leyti višeigandi žvķ rśnirnar voru aldrei hugsašar sem stafaletur, lķkt og latnesku bókstafirnir, heldur voru rśnir fyrst og fremst notašar til aš varpa hlutkesti, til spįsagnar og til aš galdra fram mįttarvöld er gętu haft įhrif į lķf og örlög manna.

Fręšimenn eru ekki sammįla um hvar eša hvenęr rśnaletur kom fyrst fram ķ Evrópu. Hins vegar er ljóst aš germanskir žjóšflokkar ristu tįknmyndir ķ steina mörgum öldum fyrir Kristsburš. Fjölmargar forsögulegar helluristur hafa fundist ķ Svķžjóš og eru žęr taldar frį sķšara skeiši bronsaldar (u.ž.b. 1300 f.Kr.). Žetta eru einfaldar og öflugar tįknmyndir sem standa fyrir grundvallaröfl nįttśrunnar. Žessar tįknmyndir žykja bera vott um frjósemis- og sóldżrkun og eru taldar undanfari rśnaletursins.

Til eru žrjįr tegundir rśnakerfa. Rśnakerfin eru nefnd "fśžark" eftir fyrstu sex rśnunum. Ķ engilsaxneskum fśžark eru ķ allt žrjįtķu og žrjįr rśnir. Ķ germönskum fśžark, sem er elsta rśnakerfiš, eru tuttugu og fjórar rśnir. Ķ dönskum eša ķslenskum fśžark eru hins vegar sextįn rśnir. Rśnunum var skipt ķ žrjį flokka eša žrjįr ęttir sem voru nefndar eftir įsunum Frey, Hagal og Tż.

Rśnaspį og rśnagaldur

"Rśnunum var skipt ķ žrjį flokka eša žrjįr ęttir sem voru nefndar eftir įsunum Frey, Hagal og Tż."

Rómverski sagnfręšingurinn Takķtus skżrir frį rśnaspįdómum germanskra žjóšflokka ķ riti sķnu Germanķa sem kom śt įriš 98. Žar segir:

"Žeir sżna spįdómum og hlutkesti meiri įhuga en nokkur annar. Ašferš žeirra er einföld: Žeir sneiša grein af aldintré og hluta ķ smįbśta sem žeir merkja meš tįknum og strį žeim sķšan af handahófi į hvķtan dśk. Aš žvķ bśnu kemur prestur žjóšflokksins, ef spįin er fyrir alžjóšar hönd, en annars heimilisfaširinn. Hann įkallar gušina og er hann lķtur upp til himins tekur hann upp žrjį bśta, einn ķ einu og žżšir hlutkestiš af merkjunum sem į bśtana voru sett."

Ķ bók sinni Galdrar į Ķslandi segir Matthķas Višar Sęmundsson aš greina megi sex žętti ķ rśnagöldrum aš fornu. Rśnameistarinn risti rśnastafi og rauš žį meš blóši eša litarefni. Sķšan söng hann eša kvaš formįla yfir ristunni. Stundum fylgdi žessu einhvers konar hlišarathöfn sem żmist gat komiš į undan, samtķmis eša į eftir. Loks var rśnunum eytt meš einhverju móti. Um mögnun rśnameistarans segir Matthķas Višar:

"Galdramašurinn žarf aš uppfylla sįlręn og félagsleg skilyrši til aš gerningur hans beri įrangur. Žannig hlżtur hann aš magna hug sinn įšur eša į mešan į göldrunum stendur žvķ tęknin ein nęgir ekki. Viš galdraathöfnina beindi rśnameistarinn krafti sķnum ķ įkvešna įtt en ekkert er lķklegra en aš hśn hafi krafist einhvers konar leišslu, uppnįms eša algleymis. Ķ ljósi žess er full įstęša til aš draga vištekna skiptingu seišs og galdurs ķ efa en samkvęmt henni var seišur mun tilfinningalegri en galdur, reistur į algleymi og leišslu į mešan galdur var hįšur vilja og vitsmunum, formįlum og grafķskum tįknum. Hafa veršur hugfast aš bęši hugtökin vķsa į söng eša muldur, munnlegan flutning, auk žess sem verksviš žeirra renna saman ķ fornum heimildum."

"Svartigaldur er kunnur śr fornritunum en hann var galašur til aš valda öšrum tjóni og jafnvel dauša."

Mismunandi beiting rśna

Ljóst er aš rśnir gengdu mikilvęgu hlutverki ķ göldrum. Ķ Sigudrķfamįlum er minnst į sigrśnir sem valda sigri ķ orrustu, bjargrśnir til aš hjįlpa konum ķ barnsnauš, brimrśnir til aš bjarga skipi śr sjįvarhįska, limrśnir sem ristar voru į trjįgreinar til lękninga, mįlrśnir sem veita vald į mįli og vernd gegn heitingum og loks hugrśnir sem eiga aš efla vit og hyggindi. Rśnir mįtti einnig nota til žess aš nį fram įstum. Rśnirnar voru žį fįšar į jurtir sem blandašar voru ķ mjöšinn sem fęršur var tilvonandi elskhuga til drykkjar. Ķ Völsunga sögu fyllir Brynhildur ker sem hśn fęrir Sigurši til drykkjar meš žessum formįla:

Bjór fęrik žér brynžings apaldur magni blandinn og megin tķri fullur er ljóša og lķknstafa góšra galdra og gamanrśna.

Svartigaldur

Hold gušs

Ķ frįsögninni af Žorbjörgu lķtilvölvu kemur fram aš henni var veittur ,,sį umbśnašur, sem hśn žurfti aš hafa til aš fremja seišinn". Voru skynörvandi sveppir hluti af žeim ,,umbśnaši"?

Ķ žeim dęmum sem į undan eru gengin er um góša galdra aš ręša sem svo eru nefndir eša hvķtagaldur. Ķ Heimskringlu kemur fram aš Óšinn fékk meš seišnum mįtt til aš "gera mönnum bana eša óhamingju eša vanheilindi og taka frį mönnum vit eša afl og gefa öšrum". Žess konar seišur flokkast sem svartigaldur. Svartigaldur er kunnur śr fornritunum en hann var galašur til aš valda öšrum tjóni og jafnvel dauša. Ķ Grettis sögu segir til dęmis frį žvķ hvernig norn ristir myrkrśnir į rótarhnyšju og blóšgar žęr meš eigin blóši į mešan hśn kvešur galdra. Rótarhnyšjan var sķšan send til Drangeyjar til Grettis Įsmundarsonar og įtti stóran žįtt ķ dauša hans. Sterk trś var į aš meš seiš mętti hafa įhrif į vešur, valda žoku eša sjįvarhįska og einnig brjóta nišur kynferšislega mótstöšu. Sendingar eša stefnuvargar eru dęmi um svartagaldur en žį er įtt viš aš senda einhvern illvętti aš įkvešnum mönnum, yfirleitt žegar fórnarlambiš er varnarlaust ķ svefni. Ķ Hįvamįlum segist Óšinn kunna rįš til žess aš verjast slķkum įsóknum. Óšinn lętur svo ummęlt:

Žaš kann ég hiš sjötta ef mig sęrir žegn į rótum rįsvišar og žann hal er mig heifta kvešur žann eta mein heldur mig.

Lķknargaldur

Lķknargaldur, sem galašur var til hamingju og heilla, er žó algengari beiting galdurs. Ķ Sigurdrķfamįlum įkallar valkyrjan Sigurdrķfa ęsi og įsynjur og bišur žau um aš veita sér og Sigurši Fįfnisbana "lęknishendur, mešan lifum". Tališ er aš völvur žęr sem kenndar voru viš Óšinn hafi ekki ašeins séš framtķšina meš ašstoš rśna heldur einnig stundaš lękningar aš hętti žess tķma. Handayfirlagning hefur lķklega veriš eitt afbrigši žeirra. Mešferšargjafinn leggur žį hendur sķnar yfir lķkama sjśklingsins og hefur gręšandi įhrif į einhvern ókunnan hįtt.

Ķ Egilssögu segir frį žvķ hvernig žekkingarleysi į notkun rśna getur valdiš feiknarlegum skaša. Egill kemst aš žvķ aš fśskari ķ rśnafręšum hafi rist tķu dulrśnir į hvalskķši og lagt undir rśm sjśkrar konu. Ķ staš žess aš lękna konuna geršu rśnirnar ķ raun illt verra. Egill brennir žvķ hvalbeiniš og ristir sķšan nżjar rśnir konunni til handa. Launstafirnir nżju verša fljótlega til žess aš konan, sem um ręšir, nęr góšum bata. Egill Skallagrķmsson varar eindregiš viš žvķ aš menn dufli viš kynngimagnašar rśnir įn žess aš kunna til hlķtar aš rįša žęr. Hann kvešur:

Skalat mašur rśnar rista nema rįša vel kunni žaš veršur mörgum manni er um myrkvan staf villist.



Vopnaš ašhald
Fķkniefnasirkusinn
Geirfinnsmįliš
Holdleg munśš
Sturla Jónsson
Fęšingarreynslan
"Höršu efnin"
Hass & heilsa
Seišur
Sįlhrifalyf
Don Juan
Indķįnaręša
  | Forsķša  | Įlit annarra  | Um höfundinn  | Tölvupóstur  | Tenglasafniš | Gestabókin | Spjall |
© Gušmundur Sigurfreyr Jónason