demo image
| Forsa | lit annarra | Um hfundinn | Tlvupstur | Tenglasafni| Gestabkin| Spjall |
Barnauppeldi
Vsindi
Dulspeki
Fkniefnaml
Meskaln
Fkniefnaneysla
E, kk & stu
Rapprmur Mra
Meferarvillur
Kkan
Sterkari efni?
Kannabisefni
Hamplygar
Hass & heilsa
Lgleiing
Vandi fkn
Dpsirkusinn
Slhrifalyf
Milton Friedman
"Hru efnin"
Gyjan Marana
Mannfri
Nld
Vitl
jml
Asent efni
Er nausynlegt a banna kkan?

A kkan s alvarlegt fkniefni er vitekin skoun - nnast liti a sem stareynd af meginorra almennings slandi. Flestir tra v a a hneppi neytandann vel spunninn vef sterkrar fknar sem fum sleppi. En hversu alvarlegt er a raun, strangt til teki? rtt fyrir orspor sitt hefur kkan hvorki mtstilegt adrttarafl n er erfitt a htta neyslu ess. Hinn dmigeri kkanneytandi, eins og hinn dmigeri neytandi fengis, verur hvorki hur efninu n skaar sjlfan sig ea ara. tt til su neytendur kkans sem geri miki r hrifum ess skilja flestir sem prfa a hvorki allan ann hamagang sem fylgir umru um a n af hverju yfirvld virast ttast a svo miki sem raun ber vitni.

Kkan hefur hvorki mtstilegt adrttarafl n er mgulegt a htta neyslu ess ...

rtt fyrir orspor sitt hefur kkan hvorki mtstilegt adrttarafl n er erfitt a htta neyslu ess. Hinn dmigeri kkanneytandi, eins og hinn dmigeri neytandi fengis, verur hvorki hur efninu n skaar sjlfan sig ea ara. Rannsknir sna a mikil meirihluti eirra sem neyta kkans hafa stjrn neyslunni.

Frumbyggjar Suur-Amerku hafa rkta kkarunnann sundir ra og tuggi lauf hans til a slva reytu, hungur og orsta. Sla ntjndu ld uru kka-drykkir, ar meal gosdrykkurinn Coca Cola og vni Vin Mariani, vinslir Bandarkjunum og Evrpu. Kkan, hi virka efni plntunnar, var fyrst einangra efnafrilega ri 1844 en lknar tku ekki a nota a a nokkru marki fyrr en upp r 1880. a kom a gu gagni vi stadeyfingar og er notkun ess eim tilgangi enn lgleg. Lknar vsuu v einnig til vafasamari nota, ar meal til meferar pumfkn og fengisski. Kkan var einnig a finna msum lyfjum og heilsuvrum sem hgt var a kaupa n lyfseils aptekum. Coca Cola var einmitt einn allra vinslasti slkra orkudrykkja. Enn notar framleiandinn kkalauf sem bragbtir tt vmuefni hafi veri fjarlgt r drykknum.

ri 1902 var tla a fjldi Bandarkjamanna sem neyttu kkans, pums og annarra ,,vanabindandi lyfja" vri um tv hundru sund manns ea 0,26 prsent jarinnar.1 essum tma var agangur a efnunum frjls, hgt var a kaupa kkan og pum vgu veri n lyfseils aptekum ea panta au heim til sn me pstkrfu. Versla mtti me kkan essum rum eins og magnyl n dgum. Samt tti v sem nst engin erfitt me a halda sig fr kkani ea nota a hfi. Stareyndir essa mls hafa ekki breyst san. Rannsknir sna a mikill hluti eirra sem neyta kkans missa ekki stjrn neyslunni. Kkan veldur ekki lkamlegri fkn tt a hafi sumum tilvikum slrnan vana fr me sr.2

Upphaf kkanbannsins

"Versla mtti me kkan essum rum eins og magnyl n dgum. Samt tti v sem nst engin erfitt me a halda sig fr kkani ea nota a hfi."

Hvers vegna var kkan yfirleitt gert lglegt? Sagnfringar eru sammla um a meginstan hafi veri s a dagbl yrluu upp moldviri upphafi sustu aldar um vensl ess vi ofbeldi og kynferisglpi. Blin skrifuu um ,,uppkkaa negra" sem ddu a hvtu konum og nauguu eim. ar ur hfu au gert a umtalsefni ,,pumreykjandi Knverja" sem tldu hvtar smstelpur upp pumgrenin sn til a rilast eim ,,eiturlyfjamkinu". Tveimur ratugum sar ttu blkkumenn og Mexkar a nota marana til a fremja smu kynferisglpina. Allt saman tmur uppspuni sem lsti fyrst og fremst kynttafordmum, ffri um hrif essara lyfja, og ekki sst rf fyrir a finna einhvern vin sem mtti tskfa og lsa vanknun sinni .

Bann pum, kkani og loks marana var heppileg lei til a n flagslegu taumhaldi minnihlutahpum, sem menningar sinnar vegna notuu nnur vmuefni en hvtir engilsaxneskir bar Bandarkjanna. Me v mtti koma veg fyrir a litair minnihlutahpar ynnu sig fram samflaginu og gnuu valdastu hinna hvtu og ,,upprunalegu" landnema. hentai vel a nota almenna fordma, tilkomna af rlahaldi og barttu vi indna, til a selja almenningi hugmynd a essi vmuefni geru alla sem neyttu eirra strhttulega. Rtin var nausyn flagslegu taumhaldi, efnahagslegar kringumstur og ltt dulbi kynttahatur, en ekki niurstur vsindalegra rannskna skasemi og tbreislu efnanna. Sari stjrnvld tku fkniefnabanni arf og reyndu a rttlta a me vsindarkum, fyrst eftir a v var komi .3

ll samflg virast hafa rf fyrir a brennimerkja einhvern hp manna. slandi dag eru a ,,eiturlyfjaneytendur" og ,,eiturlyfjasalar". Flestir geta sameinast um a fordma og ofskja . Me sama htti var komi fram vi sem drukku kaffi, reyktu tbak, seldu fengi ea fru jafnvel ba egar pfadmur bannai a samt kannabisefnum snum tma. tjndu ld tti ekki duga minna til en lfltsdmur, msum rkjum Evrpu, Rsslandi, Japan og Kna, yfir eim sem gerust sekir um neyslu ea slu tbaks og er tali a sundir manna hafi veri teknir af lfi af eim skum. Skoum aeins adraganda kkanbannsins nnar.

Harrison-lgin gera neytendur a glpamnnum

Harrison-lgin, sem Bandarkjastjrn kom ri 1914, og sambrileg lg sem Bretar samykktu ri 1920, var bum tilfellum tla a stemma stigu vi tbreislu pums, morfns, herns og kkans. Lgunum var komi undir v yfirskini a eim vri tla a skr og skattleggja alla aila sem stu a innflutningi, tflutningi, framleislu, verslun, dreifingu ea afhendingu essara efna svo og ll afbrigi eirra, blndur og slt. a lei ekki lngu uns mnnum var ljst a raunverulegt markmi laganna var a upprta me llu neyslu efnanna, hvort sem var til upplyftingar ea lkninga, og skilgreina neytendur eirra sem glpamenn.

rr molar af kkani

Sagnfringar eru sammla um a meginstan fyrir v a kkan var banna upphafi sustu aldar voru sifrttir um tengsl ess vi ofbeldi og kynferisglpi. Frumkvi a banninu kom hvorki fr lknum n lgreglumnnum og a hafi ekkert me heilsufarsleg sjnarmi a gera. Flki var tali tr um a kkan vri frbrugi fengi a v leyti a ekki vri hgt a nota a hfi. Rannsknir vsindamanna og reynsla neytenda sna hins vegar allt anna.

Flestir draga lyktun a lgreglumenn hljti a hafa veri fararbroddi eirra sem vildu banna urnefnd vmuefni og vntanlega vegna ess a eir hafi komist raun um a skyldustrfum snum hversu skaleg au vru. Ef afbrotaskrslur lgreglunnar fr essum tma eru hins vegar skoaar kemur ljs a ar er hvergi viki a rum vmuefnum en fengi. ingskjl sna jafnframt a lgregluyfirvld lgu ekkert af mrkum egar kom a v a rsta samykkt laganna. a var heldur ekkert tilefni til ess. Flestir neytenda pums og morfns var rsett, vinnandi flk mijum aldri sem hf a nota lyfin samkvmt lknisri, en uru svo einn ea annan htt h eim. etta flk hafi oft nota lyfin ratug ea meir, n ess a a hefi hrif getu eirra til a sinna flagslegum skyldum snum, svo sem a stunda atvinnu ea ala upp brn. Kkanneytendur voru yfirleitt yngri a rum og tt eir neyttu ess sjaldnar geru margir eirra a reglulega rum saman.

Neytendur sem ttu ess kost a f lyfin sn vgu veri gum gaflokki, mist hj lknum ea lyfslum, hfu enga stu til a fremja lgbrot. a var ekki fyrr en stjrnvld settu lg sem hindra ttu agengi eirra a eim efnum sem eir vildu nota a hinn eiginlegi ,,fkniefnavandi" var til. Frumkvi a v kom hvorki fr lknum n lgreglumnnum heldur kirkjuleitogum, trboum, bindindissamtkum og prtanskum stjrnmlamnnum sem vildu hreinsa samflagi af llum lstum. essi hpur manna fkk stuning fr ritstjrum sem notuu sifrttir til a selja bl sn.

"Fyrstu skref kkanbannsins voru af trarlegum og siferislegum toga en hfu ekkert me heilsufarsleg sjnarmi a gera."

Fyrstu skref kkanbannsins voru af trarlegum og siferislegum toga en hfu ekkert me heilsufarsleg sjnarmi a gera. fengisbanni, bann vi tbaksreykingum tuttugu og tta rkjum Bandarkjanna og ofsknir gar neytenda deyfilyfja og rvandi efna var afrakstur herferar sem ,,brennimerkti flk siferislega" og var ,,villimannsleg, skaleg og gagnslaus" eins og einn bandarskur lknir orai a.4 Flki var tali tr um a kkan vri einhvern veginn frbrugi fengi ea randi lyfjum a v leyti a ekki vri hgt a nota a hfi. Rannsknir vsindamanna og reynsla neytenda sna hins vegar allt anna.

Kkan veldur yfirleitt litlum vandrum

eir sem bera btiflka fyrir kkanbanni vitna til rannskna rottum og pum til stunings stahfingum snum um fknimtt kkans. Eins og slfringurinn Bruce Alexander bendir hins vegar eru tilraunadr rannsknum fkn kkan loku inni litlum brum me legg sem tengdur er vi innsptingartki allan slarhringinn. a er svo til ekkert vi a vera fyrir essi dr einangrunarvist sinni anna en a tta takka veggnum sem gefur eim tmabundna vellan. Rannsknir sem essar segja okkur lti um atferli rotta og apa umhverfi sem kemst nr v a vera elilegt - og enn minna um mannlegt atferli.5

Blaakonan Jill Jonnes, sem styur fkniefnastri, segir kkan vera ,,gfurlega vanabindandi." Hn fullyrir jafnframt: ,,rtt fyrir a kkanfaraldur meal efri millistttar Bandarkjanna [ nunda ratug sustu aldar] hafi snt mrgum uppanum a jafnvel eir gtu ori fkniefnamisnotkun a br, komust flestir eirra skaddair gegnum neysluna." essi jtning er satt a segja vgt til ora tekin. rlegri knnun um neyslu lglegra fkniefna Bandarkjunum fr rinu 1998 (National Household Survey on Drug Abuse) sgust 10,6 prsent svarenda einhvern tmann hafa prfa kkan (ar me tali krakk), 1,7 prsent hfu nota a sast linu ri, 0,8 prsent sast liinn mnu og 0,3 prsent sgust nota a vikulega ea oftar. Er etta a sem tt er vi me ,,gfurlegri vanabindingu"?6

Kkalauf kkarunnans sem kkan er unni r.

Kkalauf kkarunnans sem kkan er unni r. Knnun sem rkisstjrn Bandarkjanna lt gera ri 1993 meal ungs flks sndi a aeins 7 prsent eirra sem neytt hfu kkans undanfarinn mnu notuu a daglega. tt misnotkun kkans s ekkt er a ekki hi almenna neyslumynstur.

Knnun sem rkisstjrn Bandarkjanna lt gera ri 1993 meal ungs flks sndi a aeins 7 prsent eirra sem neytt hfu kkans undanfarinn mnu notuu a daglega. Til samanburar m nefna a 10 prsent eirra sem neyttu fengis undanfarinn mnu drukku miki (skilgreint sem fimm ea fleiri drykkir vi sama tkifri fimm ea fleiri dgum undanfarinn mnu) og allt a 10 prsent fengisneytenda voru skilgreindir sem fengissjklingar.7

Misnotkun kkans

Misnotkun kkans getur valdi ofsknarhugmyndum, unglyndi, flagslegri einangrun, truflunum fjlskyldulfi, fjrhagserfileikum og vandkvum nmi og starfi. Misnotkun er aftur mti ekki hi almenna neyslumynstur og htturnar sem fylgja tkifrisneyslu - srstaklega httan skyndidaua - hafa veri strlega ktar. ,,Bi kkanduft og krakk geta auki lag hjarta og valdi reglulegum hjartsltti," skrifa Andrew Weil og Winifried Rosen bk sinni From Chocolate to Morphine ,,en dausfll af vldum kkans eru sjaldgf og lkaminn brtur efni niur og losar a tiltlulega fljtt r sr."8 rannskn sem James Ostrowski vann fyrir Cato-stofnunina ri 1989 kemur fram a hlutfall dausfalla af vldum kkanneyslu er 4 hverja 100.000 neytendur. Samkvmt tlum fr Sjkdma- og forvarnamist bandarska rkisins (Center for Disease Control and Prevention) er dnarhlutfall vegna fengisneyslu um a bil 25 sinnum hrra.9

Ber a banna kkan?

"a er engin sta til a banna neyslu, dreifingu ea slu kkans egar lgra einstaklingar eiga hlut."

a m v fra sterk rk fyrir v a eina vmuefni sem slenska rki selur landsmnnum, og margir slendingar neyta, s tluvert ,,alvarlegra" og ,,harara" vmuefni en kkan. a er hins vegar viurkenndur vmugjafi meal vestrnna ja. Efni fr Austurlndum fjr eins og pum og kannabis ea kkan, sem unni er r kkalaufum Suur-Amerku, eru lgleg og talin httulegri en fengi engin vsindaleg ggn styji lyktun. Stjrnvld Vesturlndum krfust ess a jir sem neytt hfu kkalaufa, pums ea kannabisefna aldarair ttu a lta af eim si en vru frjlst a neyta fengis essi sta ef r kru sig um. essi krafa byggir ekki eirri stareynd a fengi s heppilegri vmugjafi en hin efnin. ll essi vmuefni er hgt a misnota, ll geta au valdi tjni og ll er au hgt a nota hfi. Rannsknir sna okkur vfengjanlega a annig eru au yfirleitt notu.10 a er engin sta til a banna neyslu, dreifingu ea slu kkans egar lgra einstaklingar eiga hlut. a er einstaklingsins a meta hvernig hann vill lifa lfinu og honum tti a vera a frjlst svo lengi sem hann skaar ekki ara me athfi snu. Viurlg vi neyslu og slu kkans eru brot mannrttindum og sra rttltiskennd eirra sem telja sig ba frjlslyndu lrisrki.

Kkan: Vinur ea v?

Lg um kkan

Johnny Cash Cocaine Blues (2.76Mb)
Eric Clapton Cocaine (6.07Mb)
Grateful Dead Cocaine (4.03Mb)

Sjnvarpsvital vi Jacob Sullum, ritstjra Reason

Hr er a finna sjnvarpsvital vi Jacob Sullum, hfund bkarinnar Saying Yes - In Defense of Drug Use.

Vantar ig RealOnePlayer?

Hr m skja RealOnePlayer fyrir Windows strikerfi.

Heimildir
1Jacob Sullum. Saying Yes - In Defense of Drug Use , bls. 273, Tarcher/Putnam.
2Jacob Sullum. 2003. Saying Yes - In Defense of Drug Use ,bls. 215-216, ur geti.
3David F. Musto. 1999. The American Disease: Origins of Narcotic Control . Oxford Press. Sj einnig R. Bonnie og C. H. Whitebread II. 1999. The Marijuana Conviction: A History of Marijuana Prohibition in the United States . New York: Drug Policy Alliance.
4Antonio Escohotado. 1999. A Brief History of Drugs: From the Stone Age to the Stoned Age, bls. 86. Inner Traditions Intl Ltd.
5Bruce Alexander. The Myth of Drug-Induced Addiction, Department of Psychology, Simon Fraser University. veraldarvefnum, sast skoa 28. febrar 2004.
6Jacob Sullum: Snow Job: The demonization of cocaine, Reason, 27. september 1999, veraldarvefnum, sast skoa 28. febrar 2004.
7Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2001 National Household Survey on Drug Abuse, National Survey Results From the Monitoring the Future Study, 1975-1994, Volume II (HHS, 1996), bls. 84-85.
8A. Weil og W. Rosen. 1998. From Chocolate to Morphine. Boston, MA: Houghton Mifflin Company.
9James Ostrowski. 1989. Thinking About Drug Legalization . Cato Policy Analysis No. 121. May 25.
10Arnold S. Trebach. 1993. Legalize It?: Debating American Drug Policy. American University Press Public Policy.


Hstirttur
Tantra
Don Juan
Velheppnaur
Upptkubeinin
Nornareglan
Erla Stefnsdttir
Gildismati
Lgleiing
Gyjan Marana
Dpsirkusinn
,,Hru efnin"
| Forsa | lit annarra | Um hfundinn | Tlvupstur | Tenglasafni| Gestabkin| Spjall |
Gumundur Sigurfreyr Jnason