demo image
á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­ | Gestabˇkiná| Spjall |
Barnauppeldi
MjallhvÝt
Uppeldismist÷k
Holdleg mun˙­
Streita barna
FŠ­ingin
VÝsindi
Dulspeki
FÝkniefnamßl
MannfrŠ­i
Nř÷ld
Vi­t÷l
Ůjˇ­mßl
A­sent efni
MjallhvÝt - Sei­magn Švintřras÷gunnar

MjallhvÝt er ein ■ekktasta Švintřrasaga heimsins. H˙n hefur veri­ s÷g­ Ý aldara­ir ß řmsum tungum Ý ÷llum heimsßlfum. RŠtur s÷gunnar um MjallhvÝti er a­ finna Ý germ÷nskum go­s÷gnum. Ţmis tßkn hennar bera ■ess ljˇslega merki. Hrafninn og jar­ßlfarnir (■.e. dvergarnir) eru til dŠmis efnivi­ur ˙r tevtˇnskum, germ÷nskum, si­. Yfirleitt er Švintřrasagan einfaldlega k÷llu­ "MjallhvÝt". Yngra nafn er ■ˇ til ß ■essu forna Švintřri - "MjallhvÝt og dvergarnir sj÷".

Myndverk eftir ElÝsabetu Olku Gu­mundsdˇttir

Bruno Bettelheim hefur sřnt fram ß tilfinningalegt gildi Švintřra. Hann hefur me­ rannsˇknum sÝnum leitt Ý ljˇs a­ g÷mul barnaŠvintřri byggja ß dj˙pstŠ­um go­s÷gulegum og sßlfrŠ­ilegum l÷gmßlum og a­ ■au byggjast ekki ß tilviljun heldur markvissri skipan. Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

Margar ˙tgßfur af MjallhvÝti byrja eitthva­ ß ■essa lei­: "Einu sinni voru jarl og jarlsfr˙. Eitt sinn ˇku ■au Ý hestvagni framhjß ■remur snjˇsk÷flum. Ůß hugsa­i jarlinn me­ sÚr: "╔g vildi Úg Štti st˙lku sem vŠri hvÝt eins og snjˇr." Sk÷mmu sÝ­ar ˇku ■au framhjß ■remur pollum af blˇ­i. Ůß hugsa­i jarlinn me­ sÚr: "Ë, hva­ Úg vildi a­ Úg Štti st˙lku me­ blˇ­rau­ar kinnar." Seinna meir flugu ■rÝr hrafnar Ý grennd vi­ jarlinn. Jarlinn hugsa­i ■ß me­ sÚr: "Ă, hva­ mig langar Ý st˙lku me­ biksvart hßr." ┴ f÷r sinni mŠttu hjˇnin loks st˙lku sem var hvÝt sem snjˇr, rau­ eins og blˇ­ og me­ svart hßr eins og hrafnsvŠngur. Ůessi st˙lka hÚr MjallhvÝt. Jarlinn tˇk hana strax upp Ý vagninn og dß­ist a­ henni. Jarlsfr˙nni var hins vegar lÝti­ um MjallhvÝti gefi­. H˙n sŠtti fŠris a­ losa sig vi­ hana. Loks missti h˙n viljandi hanska sinn og ba­ MjallhvÝti a­ leita hans. ┴ me­an gaf h˙n ■rŠlnum e­a vagnstjˇranum skipun um a­ aka me­ miklum hra­a Ý burtu."

═ ■essari frumger­ s÷gunnar um MjallhvÝti eru jarlinn og jarlsfr˙in (sem sÝ­ar breyttust Ý stj˙pmˇ­ur og f÷­ur) au­skilin ˙tgßfa af foreldrum barnsins. St˙lkan sem fa­irinn e­a Ýmynd hans ˇskar sÚr og finnur sÝ­an fyrir tilviljun er fulltr˙i barnsins. SamkvŠmt kenningum Sigmund Freud, Bruno Bettelheim og annarra er svonefnd ÷dipusarduld, ■a­ er kynfer­islegur ßhugi barnsins ß foreldri af gagnstŠ­u kyni, mˇtandi ■ßttur Ý persˇnu■roska ■ess. Samband foreldranna vekur hjß barninu afbrř­isemi ˙t Ý foreldri af sama kyni. ═ s÷gunni um MjallhvÝti samkennir barni­ sig vi­ MjallhvÝti og a­skilur sig um lei­ frß kynfer­islegum tilfinningum og afbrř­isemi.

"Margt n˙tÝmafˇlk hafnar Švintřrum, ■vÝ mi­ur, og gerir ■a­ me­ r÷kum sem eiga alls ekki vi­ hÚr. Ef vi­ lÝtum ß Švintřrin sem lřsingar ß veruleikanum eru ■au vissulega alveg hro­alega grimm, kvalasj˙k og hver veit hva­. En ef vi­ lÝtum ß ■au sem tßkn ■ess sem gerist Ý sßlardj˙punum eru ■au dags÷nn."

Bruno Bettelheim - ˙r bˇkinni The Uses of Enchantment.

SßlfrŠ­i MjallhvÝtar og ˙trßs bŠldra tilfinninga

Sagan hefst fyrir alv÷ru ■egar MjallhvÝt er sj÷ ßra g÷mul. Ůa­ er dŠmigert fyrir Švintřri a­ ■au hefjast einmitt um ■a­ leyti sem s÷gupersˇnan er a­ yfirgefa Ýmynda­an heim barnsins. Barni­ er ß ■essum aldri a­ nß meiri tengslum vi­ raunveruleikann. Ůegar barni­ hefur nß­ f÷stum t÷kum ß Ýmyndunaraflinu hefst sjßlfstŠ­isbarßttan af alv÷ru. MjallhvÝt er a­ ganga Ý gegnum ÷dipusarstigi­ Ý persˇnu■roska sÝnum. ┴ ■essu tÝmabili vill st˙lkubarni­ vinna ßstir og athygli f÷­ur sÝns og Ý flestum tilfellum finnst barninu mˇ­irin vera fyrir sÚr. Barni­ ver­ur afbrř­isamt vegna ■eirrar athygli sem foreldrarnir sřna hvort ÷­ru. ═ slÝkum tilvikum vill barni­ losna vi­ ■a­ foreldranna sem er af sama kyni.

Ůessar tilfinningar koma vel fram Ý vi­br÷g­um jarlsins og jarlsfr˙arinnar. Afbrř­isemi veldur ■vÝ a­ MjallhvÝt er skilin eftir ein. Jafnvel ßst f÷­urins megnar ekki a­ bjarga barninu.

Ůessi reynsla veldur oft miklu sßlarstrÝ­i hjß barninu og dj˙pstŠ­ri sektarkennd. ═ Švintřrinu um MjallhvÝti er stj˙pmˇ­irin (sem er Ýmynd hinnar vondu mˇ­ur) sett Ý ■a­ hlutverk a­ fyllast afbrř­isemi ˙t Ý MjallhvÝti. Vegna afbrř­isemi reynir sÝ­an mˇ­irin a­ losa sig vi­ hana. Eins og ß­ur segir getur barni­, sem hlustar hugfangi­ ß s÷guna, samkennt sig vi­ MjallhvÝti og upplifa­ um lei­ hinar neikvŠ­u tilfinningar sem ■a­ geymir ˇme­vita­ Ý brjˇsti sÚr. ┴ ■ann hßtt ß sÚr sta­ tilfinningaleg ˙trßs, stundum nefnd ge­lausn. Ge­lausn er ˙threinsun og upplifun bŠldra tilfinninga. SlÝk reynsla veitir vi­komandi ßkve­i­ frelsi og lausn ß sßlarflŠkjum.

F÷­urÝmyndin: Raggeitin og hetjan

Hlutverk f÷­urins er tvÝskipt. Fa­irinn er annars vegar viljalaus a­ili og hins vegar bjargvŠttur. S˙ sta­reynd a­ fa­irinn ver dˇttur sÝna ekki fyrir afbrř­isemi jarlsfr˙arinnar gerir hann a­ raggeit. SÝ­ar meir birtist hann sem hetja. Hann birtist Ý gervi vei­imannsins. Hann ver­ur hetja sem bjargar lÝfi MjallhvÝtar ■ˇ a­ honum hafi veri­ skipa­ a­ drepa hana Ý skˇginum. ┴ ■ann hßtt brřtur hann Ý bßga vi­ vilja hinar afbrř­is÷mu mˇ­ur en hefur ß sama tÝma ekki bjarga­ henni til fulls. MjallhvÝt ver­ur ■ess vegna a­ rß­a fram ˙r eigin vandamßlum. ┴stŠ­an er einfaldlega s˙ a­ vandamßl hennar eru persˇnulegs e­lis, af tilfinningalegum og kynfer­islegum toga spunnin.

Myndverk eftir ElÝsabetu Olku Gu­mundsdˇttir

Bruno Bettelheim varar vi­ ■vÝ a­ breyta hugsunarlaust g÷mlum barnas÷gum og hefur gagnrřnt Švintřri sÝ­ustu ßra fyrir a­ vera innihaldslÝtil, ßrˇ­urskennd og fyrir a­ sni­ganga sßlarlÝf og ge­rŠn l÷gmßl barnsins. Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

Hlutverk dverganna

Sß tÝmi er MjallhvÝt ey­ir me­ dvergunum tßknar ■a­ tÝmabil Ý Švi barnsins er ■a­ lŠrir og ■roskast, bŠ­i vitrŠnt og tilfinningalega. Dvergarnir kenna henni skyldurŠkni og vinnusemi. H˙n tekur a­ sÚr heimilisst÷rfin sj÷ daga vikunnar og lŠrir fljˇtt a­ ver­a gˇ­ h˙smˇ­ir eins og margar ungar st˙lkur enn ■ann dag Ý dag. ┴­ur en MjallhvÝt hittir dvergana sřnir h˙n og sannar a­ h˙n hefur ÷­last vald ß ■÷rfum oral-stigsins (munnstigsins) me­ ■vÝ a­ bor­a a­eins smßvegis af hverjum disk og drekka lÝti­ ˙r hverju glasi. Ůetta undirstrikar a­ h˙n hefur vaxi­ upp ˙r einkennum ■essa tÝmabils og a­ h˙n er farin a­ hugsa um a­ra en sjßlfa sig.

Ůa­ sem er ■ˇ eftirtektarver­ast vi­ dvergana gˇ­u er hversu gott dŠmi ■eir eru um lŠg­arstigi­ Ý persˇnu■roska barnsins en ■a­ er einmitt ■a­ tÝmabil sem tekur vi­ af ÷dipusarstiginu Ý kynfer­is■rˇun einstaklingsins. Dvergarnir og dv÷l MjallhvÝtar hjß ■eim eftir a­ h˙n hefur fl˙i­ frß stj˙pmˇ­ur sinni og f÷­ur (■.e. ÷dipusarstiginu) einkennist af vinnusemi og ßbyrg­artilfinningu. Dvergarnir vinna ÷llum stundum vi­ nßmugr÷ft Ý i­rum jar­ar ß me­an MjallhvÝt er h˙smˇ­irin ß heimilinu. Dvergarnir eru ■ar a­ auki gj÷rsamlega kynlausar verur, ■eir njˇta ekki kynlÝfs, giftast ekki og eignast ekki b÷rn. Ůeir eru me­ ÷­rum or­um b÷rn sem neita a­ ver­a fullor­in, verur sem hafa sta­na­ ß lŠg­arstiginu og aldrei teki­ ˙t fullan kyn■roska.

"Ůegar allar ˇskir barnsins hafa teki­ ß sig mynd ßlfkonunnar gˇ­u, allar ˇskir ■ess lÝkamnast Ý vondri norn, allur ˇtti ■ess or­inn a­ grimmum ˙lfi, allar kr÷fur samviskunnar a­ vitrum manni sem ■a­ hittir ß Švintřrafer­ sinni og ÷ll afbrř­isemi og rei­i or­in a­ skepnu sem kroppar augun ˙r keppinautum sÝnum - ■ß getur barni­ loksins fari­ a­ grei­a ˙r ■verstŠ­um huga sÝns. Ůegar svo er komi­ eru flŠkjur sßlarlÝfsins ekki lengur eins ˇvi­rß­anlegar, barni­ lŠtur ekki bugast."

Bruno Bettelheim - ˙r bˇkinni The Uses of Enchantment.

Epli­ og lystisemdir holdsins

Ůa­ segir sig sjßlft a­ MjallhvÝt getur ekki veri­ endalaust hjß dvergunum, jafnvel ■ˇtt ■eir sÚu hjßlpsamir og gˇ­ir. H˙n ver­ur a­ ver­a fullvaxta og nŠsta skrefi­ er kyn■roskaskei­i­. Kyn■roskaßrin og ■ˇ sÚrstaklega a­dragandi ■eirra og s˙ togstreita sem ■eim fylgir er tßknu­ me­ freistingum stj˙pmˇ­urinnar sem notar řmsar lei­ir til ■ess a­ tŠla hana. Sagan gefur Ý skyn a­ tilgangur hinnar vergj÷rnu stj˙pmˇ­ur sÚ a­ tortÝma MjallhvÝti. ═ raun og veru er h˙n a­ tortÝma e­a raska rˇ lŠg­artÝmabilsins, ■a­ er a­ vekja ˙r drˇma blundandi kynhv÷t. Ein af a­fer­um hennar til a­ tŠla MjallhvÝti er a­ gefa henni eitra­ epli. Epli­ hefur, eins og flestir kannast vi­, veri­ tßkn fyrir lystisemdir holdsins. Epli­ gegnir ■essu hlutverki hvort sem um er a­ rŠ­a ßstarepli AfrˇdÝtu e­a viskuepli­ sem snßkurinn (getna­arlimur karlmannsins) narra­i ofan Ý Evu for­um. Me­ ■vÝ a­ bor­a bita af epli mˇ­ur sinnar er h˙n a­ brag­a ■ann ßv÷xt sem mˇ­ir hennar ■ekkir, ■a­ er kynhneig­ina.

Ůessi samlÝking skřrist enn betur ef řmis ÷nnur atri­i eru tekin inn Ý myndina. Sem dŠmi mß nefna a­ sß hluti eplisins sem MjallhvÝt bor­a­i var rau­i hluti ■ess. Rau­i liturinn er a­ sjßlfs÷g­u tßkn fyrir blˇ­, blˇ­ Ý merkingunni tÝ­ir e­a blŠ­ingar. Ůegar st˙lka hŠttir a­ vera einfaldlega st˙lka og missir meydˇminn kynnist h˙n blˇ­i kynlÝfsins, ■a­ er rau­a hluta eplisins. ═ upphafi s÷gunnar eru ■essi tengsl milli blˇ­s og blŠ­inga kynnt. Mˇ­ir MjallhvÝtar, Ý ■eirri ˙tgßfu er vi­ ■ekkjum best, stingur sig ß nßl og ■rÝr dropar af blˇ­i falla ß snjˇinn. Talan ■rÝr er ˇme­vita­ tßkn fyrir kyn■roska (kynlÝf) og kynfŠri sem standa saman af ■remur hlutum bŠ­i hjß karli og konu. HÚrna břr s÷guma­ur barni­ undir ■a­ tÝmabil er st˙lkur byrja a­ fß blŠ­ingar. H÷fundurinn leysir me­ ■essu ßkve­na togstreitu. Kynfer­islegt sakleysi er tßknar­ me­ hvÝtum lit og kynfer­isleg l÷ngun tekur ß sig rau­an lit blˇ­sins.

Ăvintřri­ břr barni­ undir a­ sam■ykkja mj÷g afdrifarÝkan atbur­; blŠ­ingu eins og Ý tÝ­um og sÝ­ar Ý samf÷rum ■egar meyjarhafti­ er rofi­. ═ upphafi s÷gunnar lŠrir barni­ a­ lÝti­ magn af blˇ­i (■rÝr dropar) er undanfari getna­ar, ■a­ er sk÷pun MjallhvÝtar. Barni­ lŠrir ■ess vegna a­ blŠ­ingar eru jßkvŠ­ir atbur­ir ■vÝ ßn ■eirra vŠru ekki til nein b÷rn, ekki einu sinni ■a­ sjßlft.

Kistulagningin og kynfer­isleg endurfŠ­ing

Ůegar MjallhvÝt bor­ar bita af epli mˇ­urinnar fellur h˙n Ý dß og liggur sem dau­ vŠri. Ůennan hluta s÷gunnar mß skilja sem tßknrŠnan umhugsunartÝma fyrir MjallhvÝti. HÚr er um a­ rŠ­a tÝma ˙rvinnslu, svefn athafna en ekki tilfinningalegs uppgj÷rs. Ůegar ungur og myndarlegur karlma­ur ß sama reki og MjallhvÝt sÚr hana Ý kistunni og kyssir hana kossi unglingsins vaknar h˙n af vŠrum blundi. MjallhvÝt vaknar til me­vitundar um sitt eigi­ kyne­li. MjallhvÝt hefur loksins fundi­ maka sem er henni sambo­inn. H˙n hefur nß­ ■eim ßfanga Ý einstaklings■rˇun sinni a­ h˙n ■arf ekki lengur a­ sofa Ý r˙mi sem er eign dvergvaxinnar, kynlausrar veru.

Myndverk eftir ElÝsabetu Olku Gu­mundsdˇttir

Margur heldur a­ saklaus hugur barnsins hafi ekki gott af endingum sumra Švintřra sem ■eir ßlÝta a­ beri vott um grimmd - jafnvel sadisma. Bruno Bettelheim hefur aftur ß mˇti bent ß a­ slÝkar lřsingar sÚu barninu nau­synlegar. Sterkar tilfinningar og skřrar og einfaldar lřsingar ß ■vÝ hvernig ÷rl÷gin umbuna e­a refsa s÷gupersˇnum Ý samrŠmi vi­ innrŠti og hßtterni eru a­ hans mati ßkaflega mikilvŠg fyrir b÷rn. Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

═ Švintřrinu segir frß ■vÝ a­ ■rÝr fuglar heimsŠkja MjallhvÝti ■egar h˙n liggur Ý dvala. Fyrst kemur ugla, sÝ­an hrafn og a­ lokum d˙fa. Uglan er tßkn vÝsdˇms, hrafninn tßknar ■roska­a vitund og d˙fan er Ýmynd ßstarinnar. Ůessir fuglar og innri merking ■eirra undirstrikar a­ svefninn Ý glerkistunni er tÝmi hugrŠnnar og tilfinningalegrar vinnslu. EndurfŠ­ingin og vÝgslan Ý heim fullor­inna er innsiglu­ me­ tilfinningalegu og kynfer­islegu inntaki hins unga prins. MjallhvÝt hefur fundi­ sÚr kynfÚlaga.

SjßlfstortÝming og hŠttur ˇbeisla­ra tilfinninga

En hva­ var­ um hina afbrř­is÷mu mˇ­ur. Eigingirni, ÷fund ˙t Ý fegur­ og yndis■okka dˇttur sinnar og a­rar sÝngjarnar hugrenningar tortÝma mˇ­urinni. ═ lok s÷gunnar fŠr barni­ a­ vita hva­ ver­ur um fˇlk sem lŠtur ˇtamdar og eigingjarnar hvatir lei­a sig Ý g÷nur. LÝkt og nornin Ý Hans og GrÚtu, sem var brennd Ý ofni, var stj˙pmˇ­ir MjallhvÝtar neydd til ■ess a­ dansa ß rau­glˇandi kolum uns h˙n fu­ra­i upp og brann til ÷sku. Ůessi endalok eru tßknrŠn fyrir ■a­ hvernig ˇstjˇrnleg kynfer­isleg afbrř­isemi leggur lÝf mˇ­urinnar Ý r˙st.

Margir ver­a ßkaflega hissa og jafnvel hneyksla­ir ■egar ■eir lesa um slÝka hluti Ý Švintřrum fyrir b÷rn. Margur heldur eflaust a­ saklaus hugur barnsins hafi ekki gott af ■ess konar lřsingum sem ■eir ßlÝta a­ beri vott um grimmd og jafnvel sadisma. Bruno Bettelheim hefur hins vegar bent ß a­ slÝk endalok og jafnvel enn■ß verri fyrir hinar "neikvŠ­u" persˇnur Ý Švintřrunum sÚu barninu nau­synleg. Sterkar tilfinningar og skřrar og einfaldar lřsingar ß ■vÝ hvernig ÷rl÷gin umbuna og refsa s÷gupersˇnum Ý samrŠmi vi­ innrŠti og hßtterni eru a­ hans mati ßkaflega nau­synlegar fyrir b÷rn. Gildi ■eirra liggur ■ˇ ekki a­eins Ý hinum si­fer­islega bo­skap s÷gunnar heldur fyrst og fremst Ý ■vÝ a­ slÝkar lřsingar (bŠ­i jßkvŠ­ar og neikvŠ­ar) leysa sßlrŠna hn˙ta Ý barninu.

Bruno Bettelheim hefur sřnt fram ß sßlfrŠ­ilegt og tilfinningalegt gildi Švintřra. Hann hefur me­ rannsˇknum sÝnum leitt Ý ljˇs a­ g÷mul barnaŠvintřri byggja ß dj˙pstŠ­um go­s÷gulegum og sßlfrŠ­ilegum l÷gmßlum og a­ ■au byggjast ekki ß tilviljun heldur markvissri skipan. Bruno Bettelheim varar jafnframt vi­ ■vÝ a­ breyta hugsunarlaust g÷mlum barnas÷gum og hefur gagnrřnt Švintřri sÝ­ustu ßra fyrir a­ vera innihaldslÝtil, ßrˇ­urskennd og fyrir a­ sni­ganga sßlarlÝf og ge­rŠn l÷gmßl barnsins.

Heimildir:
Bruno Bettelheim: The Uses of Enchantment, 1976.

Sami­ Ý samvinnu vi­ Gunnhildi Hei­u Axelsdˇttur.



Fyrri lÝf
Wilhelm Reich
Gildismati­
Nornareglan
Tantra
Svartar messur
Sßlhrifalyf
IndÝßnarŠ­a
Uppeldismist÷k
FŠ­ingareynslan
Streita barna
Holdleg mun˙­
á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­ | Gestabˇkiná| Spjall |
ę Gu­mundur Sigurfreyr Jˇnason