demo image
| Forsķša  | Įlit annarra  | Um höfundinn  | Tölvupóstur  | Tenglasafniš | Gestabókin |
Barnauppeldi
Vķsindi
Dulspeki
Fķkniefnamįl
Mannfręši
Nżöld
Vištöl
Žjóšmįl
Haghyggjan
Velheppnašur
Gildismatiš
Vopnaš ašhald
Upptökubeišnin
Geirfinnsmįliš
Hęstiréttur
Ašsent efni
Neyslusamfélagiš: Gildismat og forsendur

Įriš 1974 sendi hópur vķsindamanna viš Stanford-rannsóknastofnunina (Stanford Research Institute) ķ Kalifornķu frį sér skżrslu um rannsóknir sķnar į hugsanlegum žróunarmöguleikum mannkyns. Rannsóknarhópurinn komst aš žeirri nišurstöšu aš einkum tvenns konar samfélög vęru lķklegust til aš žróast ķ framtķšinni. Hiš fyrra segja žeir vera ,,tamiš samfélag, sem vęri stjórnaš af sviplausum strķšs-, velferšar-, išnašar-, fjölmišla-, lögregluskrifstofubįknum meš tęknifręšilegu hugmyndakerfi". Önnur möguleg žróunarleiš er ,,vitundarleg bylting" sem leišir af sér nżtt mannlegt samfélag sem horfiš hefur frį lķfsgildum neyslužjóšfélagsins og byggir į gjörsamlega ólķkum forsendum. Sś leiš felur ķ sér lķfvęnlega framtķš, aš mati vķsindamannanna, žar sem mašurinn er ķ öndvegi allra stjórnarįkvaršana. Žess hįttar žróun mundi samsvara meiri hįttar byltingu ķ vitund og afstöšu einstaklinga og ķ efnahags- og stjórnmįlakerfi žjóša. Stanford-hópurinn telur aš žetta sé eina ęskilega leišin fyrir mannkyniš, en višurkennir jafnframt aš žeir geti ekki bent į žęr hagnżtu leišir sem žarf til aš mynda slķkt samfélag.

Hér verša birtir kaflar śr 319 blašsķšna skżrslu rannsóknarhópsins žar sem fjallaš er um mikilvęgi rįšandi gildismats fyrir žjóšfélagslega žróun, hvernig nśverandi mannķmynd išn- og haghyggjunnar varš til og hverjar séu helstu og afdrifarķkustu forsendur hennar. Aš lokum er vikiš aš žeim eiginleikum sem nż mannķmynd žarf aš hafa til aš bera og möguleikunum fyrir žvķ aš nżtt gildismat verši leitt til öndvegis. O.W. Markley og Willis Harman er helstu höfundar skżrslunnar. Ašrir sem unnu aš gerš hennar voru: Joseph Campell, Dwayne Elgin, Arthur Hastings, Floyd Matson, Brendan O'Reagan og Leslie Schneider. Skśli Magnśsson žżddi og endursagši.

Sadhśi talar ķ gemsann sinn

Įriš 1972 spįšu vķsindamenn viš Hudson-rannsóknastofnunina aš efnishyggja (neyslu-og nautnahyggjan) myndi eiga sķn stöšugt meira ķ framtķšinni. Menn myndu leggja ę meira upp śr hagkvęmni, efnalegum gęšum o.s.frv., en vanmeta andleg gęši aš sama skapi. Vitsmunum og orku yrši stöšugt meira beint aš žvķ félagslega, pólitķska og hagręna; einnig umsköpun og gjörnżtingu nįttśruaušlindanna. Vaxandi erfišleikar yršu į öšrum svišum mannlegs lķfs - ķ trśarlķfi, į tilfinningasvišinu og ķ samskiptum. Allar žessar breytingar myndu nį vaxandi śtbreišslu um allan heim og breytingarnar yršu einnig meš ę meiri hraša.

Ķmynd mannsins hefir feiknmiklu hlutverki aš gegna ķ hverju menningarsamfélagi. Žaš er vegna žess aš einmitt hśn liggur til grundvallar žvķ hvernig samfélögin móta stofnanir sķnar, hvernig hįttaš er menntun ungdómsins og stefnumarki žvķ sem žjóšfélagiš setur žegnum sķnum aš keppa aš, hver sem starfsvettvangur žeirra annars kann aš vera. Breytingar ķmyndarinnar vekja sérstakan įhuga okkar, vegna žess aš išnašaržjóšfélag nśtķmans stendur nś į žröskuldi svo gagngerra umskipta aš žeim veršur ašeins jafnaš viš umbrot žau sem uršu žegar išnbyltingin ruddi mišöldum af stalli.

Skilgreining mannķmyndar

Viš munum brśka hugtakiš ,,mannķmynd" eša ,,ķmynd um manninn" (image of man) til aš gefa til kynna heildarskošun į manninum sem tegund; uppruna hans, ešli, hęfileikum og sérstęšileika, tengslum hans viš ašrar lķfverur og stöšu hans ķ alheiminum. Viss hópur eša samfélag manna, pólitķskur flokkur, kirkjudeild eša takmarkaš menningarsamfélag, getur ašhyllzt ķmynd sem er einkar fullmótuš, samkvęm og įkvešin. Slķk ķmynd tekur įkvešna afstöšu til spurninga eins og hvort mannešliš sé fremur gott eša illt, hvort einstaklingurinn hefir frjįlsan vilja eša hvort athafnir hans eru įkvaršašar af ytri ašstęšum, hvort samkeppni eša samvinna mį sķn meira ķ mannešlinu, hvort mašurinn er fremur andlegs eša lķkamlegs ešlis, hvort konur og karlar skuli jöfn og fleira ķ svipušum dśr. Ķmyndin fjallar bęši um hvaš mašurinn er og einnig hvaš hann ętti aš vera.

Ķ flestöllum žjóšfélögum er rķkjandi įkvešin ķmynd um manninn sem kvešur m.a. į um félagslegt ešli hans. En hin żmsu žjóšfélög kunna aš vera į algjörlega öndveršum meiš hvaš žetta varšar. Hópi-Indķįnarnir - svo dęmi sé tekiš įlķta aš samvinna sé snar žįttur ķ ešli mannsins, žar eš langflestir ašrir žjóšflokkar Amerķku (nśtķmans) lķta hinsvegar svo į aš samkeppnin megi sķn miklu meira. Samkvęmt ,,amerķskri" lķfsskošun er fyrirmyndareinstaklingurinn borinn meš samkeppnisandann ķ brjóstinu. Og aš sjįlfsögšu fella konur jafnt sem karlar hegšun sķna aš žessari ķmynd. Ef fyrirmyndin skal skara fram śr, skjóta samborgurunum ref fyrir rass, vera ,,duglegur aš koma sér įfram", žį eru börnin alin upp ķ žeim anda og hvött til aš duga sem bezt; leikir eru byggšir į samkeppni, kappleikir haldnir og sigurvegarinn veršlaunašur. Ašalhvati athafna manna skal vera sį aš reyna stöšugt aš skara fram śr. Samfélagiš stašfestir žannig ķmynd sķna - gerir hana aš veruleika. Žaš sama gildir aš sjįlfsögšu um hvaša ašra drętti ķ ķmynd mannsins sem vera skal. (Lesendum skal tekinn vari viš aš blanda ekki saman hugtakinu ,,ķmynd" og ,,ķmyndun"! Aths. žżš.).

"Drottnandi mannķmynd hefir įhrif į menntakerfiš og žau markmiš sem žjóšfélagiš setur žvķ, hvernig veršmętum er skipt, hvaša afstöšu samfélagiš tekur til velferšamįla žegnanna og hvaša žarfir žaš telur brżnastar."

Ķmyndin um manninn er žannig žaš sem į žżzku er nefnt Gestalt-hugmynd. Um er aš ręša heildręna hugmynd er mannkyniš varšar, mannfólkiš jafnt sem einstaklinga og félagsverur, tengsl žess og afstöšur gagnvart žvķ sjįlfu, öšrum einstaklingum sem mannfélaginu ķ heild - og - alheimi. Ķmyndin bżr yfir mörgum višhorfum, hśn er ķ mörgum lögum, rķk af mótsögnum og žverstęšum - eins og manneskjan sjįlf - en skal engu aš sķšur skilin ķ einu samhengi, skošuš heildręnt. Samt sem įšur fer ekki hjį žvķ aš sérhver ķmynd veršur aš velja og hafna, bęši hvaš varšar hvaša fleti hśn lķtur į - fjallar um, svo og hvaša eiginleika hśn dregur fram. Sumar ķmyndir eru žröngar og sést yfir fjölmarga möguleika. Ašrar eru vķšfešmari miklu og taka fleira til umfjöllunar. En hvernig sem žvķ er annars fariš - hlżtur sérhver ķmynd aš velja śr žį eiginleika sem hśn metur kosti eša galla, vill efla eša śtrżma, žį sem hśn dįir eša forsmįir.

Oftast nęr eru einstaklingarnir ašeins aš mjög takmörkušu leyti sér mešvitandi um ķmyndina - žaš sama gildir um samfélögin sem heild. Sumir gera sér žó grein fyrir ķmynd sinni og skynja og skilja heiminn mešvitaš meš hennar hjįlp og beita henni er žeir žurfa aš taka įkvaršanir.1 Hjį langflestum er ķmyndin um manninn aš mestu leyti dulvituš. Žį fyrst, žegar menn gera sér grein fyrir hinum duldu afstöšum sķnum og hugmyndum, er um fullmótaša ķmynd aš ręša. Fyrst žį er mögulegt aš taka hana til vendilegrar yfirvegunar, žį fyrst hęgt aš vega hana og meta - meštaka eša hafna eftir atvikum.

Ķmyndin og stefnumörkun ķ félagsmįlum

Žjóšfélög geta veriš algjörlega į öndveršum meiši hvaš gildismat varšar. Hópi-Indķįnarnir - svo dęmi sé tekiš įlķta aš samvinna sé snar žįttur ķ ešli mannsins, į mešan ašrar vestręnar žjóšir lķta almennt svo į aš samkeppnin megi sķn miklu meira. Mįlverk eftir Rick Timmons.

Į žessum blöšum mun tilraun gerš til aš kanna ,,ķmyndina um manninn" eins og hana er aš finna ķ samtķmanum. Žį ķmynd sem er mótandi fyrir menningu nśtķmans, sem og menningarstefnur žęr sem drżgstan žįtt hafa įtt ķ aš skapa nefnda ķmynd. Enginn getur gert sér grein fyrir öllum žeim möguleikum sem blunda hiš innra meš manninum. Hugmyndir okkar um ,,mannlegt ešli" eru takmörkunum hįšar og laga sig eftir fordómum okkar. Hugmyndir žęr sem viš gerum okkur um mannkyniš endurspegla fręši žau sem viš erum ķ nįnustu tengslum viš. Kemur žar til skjalanna vķsindaleg žekking, gošsagnir, mešteknar, samfélagslegar hugmyndir og įhrif stofnana žeirra sem fyrir eru eša ķ mótun.

Allar stefnuįkvaršanir - jafnt einstaklinga sem stjórnvalda - endurspegla um leiš og žęr grundvallast į einhverri vissri hugmynd um manninn og stöšu hans ķ tilverunni. Drottnandi mannķmynd hefir įhrif į menntakerfiš og žau markmiš sem žjóšfélagiš setur žvķ, hvernig veršmętum er skipt (milli snaušra og rķkra), hvaša afstöšu samfélagiš tekur til velferšamįla žegnanna, hvaša žarfir žaš telur brżnastar og żmislegt fleira ķ svipušum dśr. Viš getum aš vķsu ekki sagt nįkvęmlega til um hvernig eša ķ hve miklum męli ķmyndin įkvaršar žessi atriši. Žaš er einmitt af žessum sökum sem tįknręnar dęmisögur, mżtur (frumsagnir, gošsagnir), allegórķur (lķkingasagnir) og kenningar eru naušsynlegar og nytsamlegar; žvķ ķ öllum žessum fyrirbęrum brżzt fram višleitni ķ žį veru aš koma ķmyndinni į framfęri og tjį hana. Öll pólitķsk vandamįl varša ķ reynd meginspurningar varšandi ešli mannsins og višfangsefni hans:

  • Ef viš lķtum žannig į aš mannkyniš sé ašgreint frį nįttśrunni og upp yfir hana hafiš (kóróna sköpunarverksins), žį veršur sś sišfręši rétt og ešlileg aš mannkyniš gjörnżti nįttśruna samkvęmt eigin gešžótta.
  • Ef viš lķtum hinsvegar žannig į aš mannkyniš sé órofa žįttur nįttśrunnar, žį rennir žaš višhorf styrkum stošum undir sjónarmiš vistfręšinnar.
  • Ef viš lķtum į mannveruna (t.d. ķ lęknisfręši, arkitektśr eša ķ atvinnumįlum) sem lifandi maskķnur skrśfašar saman śr hinum einstöku lķffęrum, žį eru mikil lķkindi fyrir žvķ aš samfélagiš afręki hinar andlegri hlišar mannešlisins.
  • Ef viš į hinn bóginn lķtum į manninn sem andlega veru ekki sķšur en lķkamlega, žį er sennilegra aš samfélagiš vanręki fremur hinar efnahagslegu forsendur fyrir hagsęld manna (eins og almenna heilsugęzlu, atvinnumįlefni og hśsnęšismįl).
  • Ef viš lķtum žannig į aš mannleg nįttśra sé fullmótuš og óhagganleg, žį hlżtur žaš aš vera višfangsefni okkar aš laga okkur sjįlf įsamt félagslegum stofnunum aš žeirri nįttśru.
  • Ef viš hinsvegar lķtum žannig į aš mannlegt ešli sé stöšugt ķ mótun, žį hlżtur višfangsefniš aš vera žaš aš skilja ešli žeirrar žróunar og móta félagsstofnanir žannig aš žęr stušli aš sem ęskilegastri žróun.

Ķmynd ķ nśtķma žjóšfélagi

Duldar ķmyndir okkar eru afarmikilvęgar aš žvķ leyti aš žęr veita mjög mikilvęga innsżn ķ raunveruleika žann sem viš lifum og hręrumst ķ. Samt sem įšur er ekki heppilegt aš viš gefum žeim alltof mikinn gaum mešan hagur okkar er sęmilega tryggur. Samt veršur aš višurkenna aš fjölmargir žęttir ķ ķmynd nśtķmans eru hįskalega óljósir og sem mistri huldir.

"Engin plįneta fęr stašizt til lengdar žegar svo er komiš aš helmingur ķbśanna lifir ķ įnauš mešan hinn helmingurinn nżtur óskorašs frelsis; annar helmingurinn sokkinn ķ volęši og eymd, mešan hinn helmingurinn kemst ekki yfir aš ryšja borš allsnęgtanna."

Įkvešin ķmynd getur aušveldaš vissa žróun eša žróunarskeiš samfélagsins. En žegar žessu stigi er einu sinni nįš veršur hin sama ķmynd žröskuldur ķ vegi frekari žróunar og skapar fleiri vandamįl en hśn leysir. Torveldustu śrlausnarefni gömlu žjóšfélaganna stöfušu af nįttśruhamförum eša slysum - eins og t.d. farsóttum, hungursneyš og flóšum sem tęknilegur vanmįttur įtti veigamikla sök į; en meginvandkvęši nśtķmans eru af allt öšrum toga spunnin. Vandkvęši nśtķmans stafa af nżrri, óvęntri tękni sem menn hafa ekki į valdi sķnu, žeim miklu möguleikum sem hafa opnast fyrir žvķ aš umskapa hiš nįttśrlega umhverfi, okkur sjįlf; samfara félagslegum vanmętti til aš beita hinum tvķbentu möguleikum öllum til heilla og į sem skynsamlegastan hįtt.

Vķsindi, tękni og efnalegar framfarir hafa skilaš okkur langt įleišis aš žvķ marki aš hęgt verši aš fullnęgja öllum óskum um lķkamlegt öryggi, efnaleg žęgindi og fullkomna heilsugęzlu. En eins og tafla 1 vitnar um žį hefir žessi įrangur ķ mjög mörgum tilfellum skapaš nż og enn flóknari vandamįl sem einmitt stafa af žvķ aš ,,įrangurinn" hefir oršiš alltof ,,góšur" - ef svo einkennilega mį til orša taka. Komin eru nś upp vandamįl sem raunverulega eru óleysanleg innan ramma rķkjandi gildismats - ķmyndin er śrelt. Aukin almenn heilzugęzla - svo dęmi sé tekiš - veldur auknum fólksfjölda, sem sķšan margfaldar umfang allra annarra vandamįla, eins og matvęladreifingar, žurršar aušlinda auk skipulagslegra vandkvęša. Hiš hįžróaša, margbrotna tęknižjóšfélag er aš sama skapi viškvęmt og aušsęranlegt. Ef til vill er nś svo alvarlega komiš mįlum aš hinn mikli aragrśi félagslegra vandamįla sem herja į nśtķmann ógna beinlķnis sišmenningu okkar.2

Tafla 1:
Dęmi um margskonar ,,įrangur" og žau vandamįl sem af honum leiša į öld tękni og išnvęšingar

,,Įrangur"

Vandamįl sem upp koma ef ,,įrangurinn" veršur of ,,góšur"

Lękkuš dįnartala barna og fulloršinna.

Offjölgun, žéttbżli, vandamįl hinna öldrušu.

Hröš žróun į sviši vķsinda og tękni.

Śtrżmingarhętta af völdum kjarna- og sżklavopna. Ókostir sérhęfingar. Einkalķfi stefnt ķ hęttu (hlerunartęki og tölvutękni).

Vélar leysa mannshöndina af hólmi.

Atvinnuleysi vex meš sķauknum hraša.

Framfarir ķ samgöngum, flutningum og fjarskiptum.

Aukin mengun į landi, ķ lofti og į sjó. Kęfandi magn upplżsinga safnast fyrir. Hętta į aš hin viškvęmu žjóšfélög fįi skell ef eitthvaš fer śrskeišis. Röskun į lķffręšilegum ,,rytma" mannsins. Algeng störf verša ,,ómanneskjuleg".

Framleišslukerfiš veršur stöšugt afkastameira. Aušlegš og efnahagslegur vöxtur.

Aukin neyzla į hvert nef sem leišir bęši til aukinnar mengunar og žess aš aušlindir ganga til žurršar.

Frumžörfum (naušžurftum) manna fullnęgt

Heimtufrekja fer vaxandi. Uppreisnir gegn tilgangslausum störfum.

Menn hafa fleiri kosta völ.

Ófyrirsjįanlegar og geigvęnlegar afleišingar af völdum tękninnar. Stjórnun fer śr böndunum, menn missa öll tök į tękninni.

Aukin aušsęld rķkra žjóša. Óhóflegur aušur safnast į sumum stöšum.

Aukiš bil milli žeirra žjóša sem ,,hafa" og hinna sem ,,hafa ekki". Örvęnting fyrir į gagnvart žeirri hęttu aš kröfugerš snaušra leiši til byltinga og styrjalda. ,,Botnlaus fįtękt" landlęg.

Hin raunvķsindalega afstaša skipar myndlist, hljómlist, skįldskap og trśarbrögšum į lęgri bekk, gerir allt slķkt aš hornrekum žjóšfélagsins. Hvernig skal žį fariš aš žvķ aš finna tilgang ķ allsnęgtažjóšfélaginu meš lķfi mannsins, žegar hinum ęšri višfangsefnum mannsandans hefir veriš stjakaš til hlišar svo žau hindri ekki framsókn enn meiri aušsęldar - aušsęldar sem žjónar engum tilgangi nema enn meiri hagvexti? Myndverk eftir Alex Gray.

Žegar ķmynd ,,leišir" félagslega žróun mį taka žannig til orša, aš hśn hafi ķ sér fólgiš spįsagnargildi. Polak oršaši žetta žannig aš ķmyndin vęri gędd segulmętti.3 Eftir žvķ sem žjóšfélagiš kemst nęr žvķ marki, sem ķmyndin setti žvķ, žvķ meiri samhljóman veršur milli ķmyndar, félagsgeršar og einstaklinganna. Nś reynir į fyrirheit žaš sem ķmyndin gaf. Žį getur komiš aš žvķ - eins og ķ ęvintżrunum - aš žróun žjóšfélagins fari fram śr žeim markmišum sem sett voru viš upphaf vegferšar. Stefnumörkun sem grundvölluš er į śreltri ķmynd veršur žį aš sama skapi röng og leišir til hrörnunar eša kreppu. Žegar svo er komiš er óhjįkvęmilegt aš ķmyndin breytist.

Engin merki gefa enn til kynna aš śr muni rętast og vandamįlin muni ekki halda įfram aš hrannast upp meš sķvaxandi hraša mešan įfram er haldiš aš hlķta leišsögn sömu ķmyndar og sama gildismats og veriš hefur um skeiš. Žeir Khan og Bruce-Briggs frį Hudson-stofnuninni hafa dregiš saman atriši žau sem žeir einkum telja einkenna nśverandi žróun. Mešal annarra eru žessi:

  1. Efnishyggjan (neyslu-og nautnahyggjan) mį sķn stöšugt meira. Menn leggja ę meira upp śr hagkvęmni, efnalegum gęšum o.s.frv., en vanmeta andleg gęši aš sama skapi.
  2. Skrifstżring og myndun borgaralegrar yfirstéttar, forstjóra og annarra slķkra.
  3. Efnahagslegt og pólitķskt vald žjappast saman meir en veriš hefir.
  4. Stöšugt hrśgast upp meira og meira magn vķsindalegrar og tęknilegrar žekkingar.
  5. Tęknilegar rannsóknir, framfarir, frumkvęši og breytingar hvers konar komast ę meira ķ hendur stofnana, en einstaklingurinn mį sķn aš sama skapi minna.
  6. Hernašarmįtturinn fer stöšugt vaxandi.
  7. Heimurinn ķ heild gerist ę vestręnni, išnvęddari og ,,nśtķmalegri".
  8. Allsnęgtir aušugra žjóša og lengri frķtķmi.
  9. Vaxandi myndun borga og śtborga sem lyktar meš myndun samhangandi borgflęma og risaborga.
  10. Ę fęrri vinna aš framleišslugreinum og framleišslustörfum. Framleišslužrepin verša fleiri, framleišsluferliš flóknara. Hlutfallslega fleiri vinna į žeim žrepum sem lengst eru frį sjįlfri framleišslunni.
  11. Ólęsi veršur fįtķšara. Aukin skólaganga, er leišir til einskonar ,,menntunarišnašar", samfara vaxandi veldi og įhrifum hinna skólagengnu (svokallašra ,,menntamanna").
  12. Vitsmunum og orku stöšugt meira beint aš žvķ félagslega, pólitķska og hagręna; einnig umsköpun og gjörnżtingu nįttśruaušlindanna. Vaxandi erfišleikar į öšrum svišum mannlegs lķfs - ķ trśarlķfi, į tilfinningasvišinu og ķ samskiptum, tjįningu o.fl.
  13. Allar žessar breytingar nį vaxandi śtbreišslu um allan heim.
  14. Breytingarnar verša einnig meš ę meiri hraša.4

Ef žróunin veršur eins og žarna er spįš, megum viš fastlega gera rįš fyrir žvķ aš félagskreppur skjóti upp ę tķšar, hljóti meiri śtbreišslu og verši stöšugt torleystari.

"Kannski er ekki raunhęft aš gera rįš fyrir aš t.d. Bandarķkin eša eitthvert annaš aušugt rķki muni af fśsum og frjįlsum vilja takmarka aušlindanotkun sķna og draga śr neyzlu lķfsgęša og deila sķšan allsnęgtum meš hinum velmegandi žjóšum. En žaš vęri ekki óraunhęft aš horfa fram hjį žeirri stašreynd aš fyrr en sķšar hljótum viš öll aš standa frammi fyrir žessu vali."

Samt er ekki meš öllu öruggt aš žjóšfélag framtķšarinnar fari hér eftir - a.m.k. ekki aš öllu leyti. Ljóst er aš mannkyninu hefir til skamms tķma fjölgaš löturhęgt.5 Įhrif žess į landslag og nįttśru hafa lengst af veriš smįvęgileg. Menn lifšu ķ dreifšum samfélögum og ķ nįinni snertingu viš jöršina - žannig aš starfsemi eins ęttflokks hafši sįralķtil įhrif į lķfsskilyrši nįgrannahópanna. En į allra sķšustu tķmum hafa žjóšfélögin oršiš miklu flóknari, samtengdari og sérhęfing vaxiš. Framleišsla, dreifing lķfsgęšanna og žjónusta hverskonar hefir oršiš miklu hįšari žvķ aš gangverkiš hnattręnt séš starfi ešlilega og bresti hvergi. Félagskerfi mannanna hlżtur aš byggja į gagnkvęmu trausti, innra samkomulagi, stjórnun og samvinnu; en ekki į óhagganlegum ,,nįttśrulögmįlum". Žess vegna eru samfélög sem byggja į samskiptum og verslun miklu fallvaltari hinum žar sem nįttśrlegt hagkerfi mį sķn mikils. Žjóšfélög žau sem nś eru viš lżši eru sérstaklega viškvęm fyrir hverskonar įföllum, fyrir styrjaldarrekstri, gegn kreppum, ógnarstjórnum og grunnfęrnislegum eša vanhugsušum tilraunum til félagslegra ,,umbóta" eša fyrir byltingum.

Jonas Salk hefir dregiš upp lķnurit til glöggvunar į žvķ breytingaferli sem mannkyniš fylgir į vegferš sinni6 (sjį lķnuritiš hér aš nešan). Hugsum okkur aš allri sögu mannkyns - lišinni sem ókominni - sé skipt ķ tvennt: Tķmabil A og B. Į hinu fyrra skeiši er tilvist manna aš langmestu leyti komin undir framtaki og dugnaši einstaklinganna - hvers og eins. Žį rķkir sś regla aš žeir hęfustu lifa įfram en hinir heltast śr lestinni, og samkeppnin um lķfsgęšin gagnvart öšrum tegundum er ķ algleymingi. Į sķšara skeišinu sem taka mun til allrar ófyrirsjįanlegrar framtķšar (skeiš B) hindra og/eša takmarka stjórnvöld žį starfsemi einstaklinga og hópa sem leiša myndi til spillingar umhverfis og sóun nįttśruaušlinda. Į žessu sķšara skeiši er žvķ velferš mannkyns meira komin undir hįtterni tegundarinnar ķ heild - hvaša stefnu hśn tekur - heldur en athöfnum eša framtaki einstaklinganna; samvinna mikilvęgari en samkeppni, įherzla į aš hinir greindustu lifi fremur en žeir lķkamlega hęfustu.

Lķnurit 1

Lķnuritiš tślkar hin tvö gjörólķku skeiš mannkynssögunnar

Ef til vill er ekki raunhęft aš gera rįš fyrir aš t.d. Bandarķkin eša eitthvert annaš aušugt rķki muni af fśsum og frjįlsum vilja takmarka aušlindanotkun sķna og draga śr neyzlu lķfsgęša og deila sķšan allsnęgtum meš hinum velmegandi žjóšum. En žaš vęri ekki óraunhęft aš horfa fram hjį žeirri stašreynd aš fyrr en sķšar hljótum viš öll aš standa frammi fyrir žessu vali. Ķbśafjöldi Bandarķkjanna er ašeins um 6% af ķbśafjölda jaršarinnar allrar, samt brśka žeir til eigin žarfa um helminginn af öllum aušlindum hennar. Flest žróunarlöndin stefna aš sama stušli lķfsgęša og Bandarķkjamenn hafa nįš - žótt meiri hluti ķbśa žessara sömu landa sé enn vannęršur og ólęs.

Lester Pearson - fyrrum forsętisrįšherra Kanada - lét svo einu sinni ummęlt:

Engin plįneta fęr stašizt til lengdar žegar svo er komiš aš helmingur ķbśanna lifir ķ įnauš mešan hinn helmingurinn nżtur óskorašs frelsis; annar helmingurinn sokkinn ķ volęši og eymd, mešan hinn helmingurinn kemst ekki yfir aš ryšja borš allsnęgtanna - ofalinn og dillaš ķ lystisemdum ... Slķkar andstęšur munu ganga frį sišgęši okkar ekki sķšur en umhverfinu helsęršu.

Žótt allir vķsindamenn séu ekki į einu mįli um aš svo gagnger umskipti séu framundan ķ ęvi mannkyns, eru flestir sammįla um aš hinar rķku žjóšir standi nś frammi fyrir geigvęnlegri kreppu. Meš žvķ móti aš menn kryfji ešli vandans af fullri gjörhygli, hvernig į honum stendur og hvernig rįša megi į honum bót, getum viš fyrst vęnst batnandi framtķšar. Ķ žeirri veru aš varpa ljósi į hvers vegna ķmyndin gegnir lykilhlutverki ķ žeirri višleitni aš öšlast slķkan skilning, žį skal bent į fjórar tegundir af vandamįlum:

  1. Frumvandamįl sem eru hin eiginlegu višfangsefni. Žetta eru žau vandamįl sem athyglin beinist fyrst aš; fjįrmagni og öšrum kröftum žjóšfélagsins er tiltölulega skjótt beint aš lausn žeirra (mišaš viš hin vandamįlin).
  2. Ferlisvandamįl eru žau sem menn reka sig į viš framkvęmd ašgerša og eru starfręns ešlis.
  3. Gildisvandamįl koma fram viš įrekstra sem stafa af mismunandi gildismati fólks, įhugasvišum, vali milli kosta; varša įętlanir, hvaša verkefni telja beri brżnust.
  4. Hugvandamįl stafa af erfišleikum huglęgs og hugmyndafręšilegs ešlis; hvernig viš hugsum, notum oršin - ķ stuttu mįli hvernig veruleikinn er skilinn og skżršur ķ hinum żmsu menningarheildum - sem sķšan hefir sķn įhrif į žaš hvernig einstaklingarnir skynja umheiminn og hvernig žeir framkvęma verkefnin.7

Žessa fjóra meginflokka mį einkenna meš hugtökunum: (1) ašgeršir, (2) samskipti og įkvaršanir, (3) hugsjónir, markmiš, (4) hugmyndir og hugsunarhįttur.

Hve mikilvęgt er aš greina į milli žessara fjögurra flokka vandamįla mį ljóst vera, af žeirri stašreynd aš flest sęmilega upplżst fólk er sama sinnis ef spurt er hvert sé megin- eša frumvandamįl okkar tķma. Įgreiningur er mestur aš žvķ er tekur til hvernig framkvęmdunum skuli hagaš, hverskonar ašgeršir muni reynast sigurstranglegastar. En tilvist bęši žrišja sem fjórša flokks vandamįla hefir aš lang mestu leyti fariš fram hjį fólki. Meš žvķ aš beina kastljósunum aš einmitt žessum flokkum vandamįla, vonumst viš til aš geta gert aušveldara aš nįlgast hin félagslegu vandamįl, sem įšur virtist naumast innan seilingar aš hęgt vęri aš leysa.

Hagvaxtarsinninn : žręll framleišslulķkinga

Myndverk eftir Andy Warhol

Engin stofnun į Vesturlöndum hefir komizt hjį mótandi įhrifum hagstefnunnar: skólarnir, fjölskyldan, sveitarfélögin og borgirnar, kirkjan; allar žessar stofnanir hafa oršiš naušugar viljugar aš ašlaga sig aš žessu mótandi ofurveldi nśtķmans. Neyslu- og markašshugsunin teygir arma sķna inn ķ hverja stofnun og mótar fólkiš sem žar vermir stólana fast ķ žeim kóngulóarvef sem hagspeki og tękni hafa ofiš ķ sameiningu og halda öllum žrįšum ķ sķnum höndum. Įhrif haghyggjunnar eru svo djśprist aš viš eigum torvelt meš aš gera okkur ķ hugarlund hverju sś mannķmynd sem snżr viš hagspekinni bakinu getur svipaš til. Myndverk: Andy Warhol.

Žarfir tękni og skipulagningar - ekki tilgangur né hugsjónir - įkvarša žróun išnašaržjóšfélagsins ... Ég hlżt aš hallast aš žeirri skošun aš viš séum žręlar, ekki ašeins hvaš višvķkur geršum okkar, heldur einnig hvernig viš hugsum - žręlar žeirra véla sem viš höfum sjįlfir smķšaš til aš žjóna okkur.8
- J. K. Galbraith

Tęknin ... er oršin ašaldrifkraftur efnis- og efnahagslegra breytinga, žannig er hśn sterkasti įhrifavaldur žjóšfélagsbreytinga.9
- R. J. Forbes

Ofangreindar tilvitnanir bera žeirri stašreynd vitni aš tękni og hagspeki eru nś oršiš mestir orsakavaldar félagsbreytinga, hafa mest mótandi įhrif į žjóšfélagsgrindina. Sannleikurinn er sį aš išnmenningin hefir oršiš eitthvert hiš öflugasta og jafnframt śtbreiddasta félags- og menningarkerfi ķ gjörvallri mannkynssögunni. Engin stofnun į Vesturlöndum hefir komizt hjį mótandi įhrifum hagstefnunnar: skólarnir, fjölskyldan, sveitarfélögin og borgirnar, kirkjan; allar žessar stofnanir hafa oršiš naušugar viljugar aš ašlaga sig aš žessu mótandi ofurveldi nśtķmans.10 Išnbylting nśtķmans tekur žannig til fleiri sviša en vélanna og markašarins; hśn teygir arma sķna inn ķ hverja stofnun og žess fólks sem žar vermir stólana fast ķ žeim kóngulóarvef sem hagspeki og tękni hafa ofiš ķ sameiningu og halda öllum žrįšum ķ sķnum höndum. Įhrif haghyggjunnar eru svo djśprist aš viš eigum torvelt meš aš gera okkur ķ hugarlund hverju sś mannķmynd sem snżr viš hagspekinni bakinu getur svipaš til.

Upphaf mannķmyndar haghyggjunnar

Išnbyltingin gjörbreytti lķfi ķbśa Evrópu. Breytingin įtti sér ašallega staš į nķtjįndu öldinni mišri. Hugtak eins og ,,framleišslužęttir" (land, vinna, fjįrmagn) svo dęmi sé tekiš - hafši byltandi įhrif į hina vestręnu mannķmynd. Nś var hętt aš lķta į manneskjur sem limi lifandi žjóšarlķkama, heldur sem starfskrafta naušsynlega fyrir hiš vélręna framleišsluferli. Sś afstaša aš lķta į fólk ašeins sem hlekki ķ framleišslunni, gerši markašstengslin algerlega ópersónuleg og neyddi almenning til aš hlķta įkvöršunum verksmišjueigendanna ķ einu og öllu. Kerfi žetta hlaut styrk af žeim hagręnu hugmyndum sem ruddu sér til rśms eftir daga kaupaušgisstefnunnar (,,mercantelismans") eša hinni svoköllušu laissez-fair-hyggju sem męlti gegn hverskonar afskiptum rķkisvaldsins af efnahagslķfinu. Ķmynd žį sem žetta tķmabil skapaši mętti einkenna meš hugtakinu hagręn eša hagsinnuš mannķmynd. Einkenni mannsins samkvęmt henni voru einkum žessi: Hann er śtsmoginn (fęr um aš reikna śt hvaš honum sjįlfum kemur bezt), vélręnn (hlekkur ķ framleišslukešjunni), einręnn og sjįlfbjarga (axlar žį byrši aš sjį sjįlfum sér farborša) og loks hagręnt sinnašur (lętur ašeins stjórnast af hagnašarvon).11

"Mašurinn fór aš hugsa um sjįlfan sig sem eitthvaš alveg sérstakt fyrirbęri, eitthvaš ašgreint frį nįttśrunni. Rętur žessarar afstöšu mį aš nokkru rekja til hinnar gyšinglegu-kristnu hefšar. Samkvęmt žessu višhorfi er Guši einkar annt um aš mašurinn gjörnżti nįttśruna purkunarlaust til séržarfa sinna."

Gildismat žaš sem fram kom į endurreisnartķmabilinu og nokkru sķšar (į 15. og 16. öld) įtti įsamt meš efnahagslegum umbrotum išnbyltingarinnar hlutdeild ķ žvķ aš leggja grundvöll aš markašskerfinu og ęgivaldi verksmišjuframleišslunnar. Marga žętti ķ mannķmynd žeirri sem er drottnandi į okkar dögum mį rekja einmitt allt aftur til endurreisnartķmabilsins. Eftirtalin atriši einkenna einkum gildismat žessarar ķmyndar:

(1) Skynsemishyggja - Skynsemin var į 18. öld eša ,,upplżsingaöldinni" sem svo var nefnd įlitin skipa öndvegi, fremri öllum öšrum eiginleikum mannsins. Tališ var aš henni vęri fęrt aš uppgötva öll nįttśrulögmįlin, og žannig myndi hśn tryggja endalausar framfarir mannkynsins. Żmsir žęttir ófust saman ķ myndvef skynsemishyggjunnar: Ķ fyrsta lagi var opinberun og innblęstri hafnaš sem uppsprettu žekkingar. Sannleikanum varš ekki aflaš eftir trśarlegum leišum; žvert į móti varš aš afla hans meš reynslu og tilraunum - athugunum į nįttśrunni sjįlfri. Ķ öšru lagi žį var įlitiš aš fjandsamleg tengsl vęru rķkjandi milli skynsemi og tilfinninga. Žannig var ruddur vegurinn fyrir hinn mikla įhuga nśtķmans į nįttśrufyrirbęrum einkum žeim sem męla mį og vega og fjalla um į stęršfręšilegan hįtt. Aš sama skapi settu nišur önnur fyrirbęri sem ekki hlķta vélręnum lögmįlum, og hin órökręna upplifun var bęld nišur.12 Žessi bęling hins lķfręna fór mjög samstiga vaxandi išnvęšingu. Allt žaš sem telja mįtti eša męla hafši sérstakt notagildi fyrir išnašarheiminn, hitt sem órökręnna var hafši af engu slķku notagildi aš stįta.

(2) Einstaklingshyggja - Į fyrri öldum litu einstaklingarnir į sig sem žręši ķ einum samfelldum lifandi vef sem nęši til alls hins nįttśrlega og félagslega umhverfis.13 Tökum dęmi:

Samkvęmt skilningi Hellena voru borgrķki žeirra ekki bara lögsagnarumdęmi eša fyrirkomulag hįš įkvešnum lagafyrirmęlum - heldur var ekki sķšur um aš ręša įkvešinn lķfsmįta. Sérhver žįttur hins daglega lķfs var ķ nįnum tengslum viš borgrķkiš. Mikilvęgi hvers einstaklings hlaut hann vegna og ķ gegnum žegnlega stöšu sķna ķ borgrķkinu. Žannig var litiš į aš sem borgara ętti alla tilvist sķna undir borgrķkinu og aš hann jafnframt legši fram sinn skerf til velferšar borgrķkisins. En rķkinu bar dżršin.14

Į mišöldum var einnig uppi einskonar samvistunar ķmynd um manninn. ,,Sérhver einstaklingur - žjónninn, presturinn, riddarinn - žekktu (og geršu sér aš góšu) tröppu žį žar sem žeim var skipaš til sętis ķ hefšarstiga kirkju og lénsskipulags. Tilfinningum einstaklinganna var og markašur įkvešinn bįs; félagsvenjur og trśar-eša helgisišir reistu tilfinningum vissar skoršur."15 Meš endurreisnartķmabilinu og sišaskiptum hélt innreiš sķna trś į mįtt og sjįlfstęši einstaklingsins og viršing skapašist fyrir rétti hans. Žannig varš til sś fullvissa aš einstaklingurinn geti sjįlfur yfirunniš vandamįl sķn og mótaš lķf sitt į eigin spżtur meš žvķ móti ašeins aš fylgja rödd samvizkunnar.

(3) Veraldarhyggja - Žegar menn sneru sér frį heildarhyggju aš einstaklingshyggju, žį beindist athyglin jafnframt aš lķfinu hér į jöršinni og žvķ sem menn geta įorkaš hér og nś, en frį žeirri umbun eša refsingu sem įšur var talin bķša handan grafar. Menn sįu nś framtķšina ķ björtu ljósi. Ekki žurfti nś lengur aš bķša hamingjunnar unz komiš vęri hinumegin - hana mįtti finna ķ jaršneskri tilveru. Bjartsżni žessi var grundvölluš į žeirri trś aš framtķšin yrši višleitni einstaklinganna vilhöll.16 Sś afstaša svarar til trśarinnar į mįtt vķsindanna.

(4) Nįttśrulögmįl - Trśnni į upphaflegt, nįttśrlegt jafnvęgi ķ tilverunni óx mjög fiskur um hrygg. Aš žvķ er hagkerfinu viškom, svaraši sś skošun til žess aš velferš žjóšarinnar vęri bezt tryggš į žann hįtt aš hver einstaklingur fyrir sig keppti eftir sem mestum efnislegum gęšum.

John Calvin (1509-1564)

Mótmęlendatrśin - eins og hśn varš ķ framkvęmd - hneigšist til aš lķta svo į aš lķf einstaklinganna hér į jöršinni gęfi vķsbendingu um hvaša örlög bišu žeirra handan landamęra lķfs og dauša. Išni og veraldleg umsvif samfara žvķ aš sżna ytri merki heišarleika, žótti vķsbending ķ žį veru aš viškomandi vęri śtvalinn til trśarlegs lķfernis. Žannig var hinn dugmikli kaupmašur ķ augum mótmęlenda einnig Gušs-mašur. Žaš var žvķ af sem įšur var aš aušsöfnun žętti Guši vanžóknanleg. Verk og veršleikar - žetta tvennt - var lagt aš jöfnu.

(5) Mašurinn sem meistari sköpunarverksins - Mašurinn fór aš hugsa um sjįlfan sig sem eitthvaš alveg sérstakt fyrirbęri, eitthvaš ašgreint frį nįttśrunni og žaš vęri ętlunarverk hans aš sigra nįttśruna. Rętur žessarar afstöšu mį aš nokkru rekja til hinnar gyšinglegu-kristnu hefšar. ,,Kristnin - sérstaklega hiš vestręna form hennar leggur žyngri įherslu į svokallaša ,,mannhyggju" (anthropocentric: ž.e. aš mašurinn sé mišsvęšis, allt skuli um hann snśast, önnur gildi - Guš eša nįttśran - minna metin) en nokkur trśarbrögš önnur. Kristnin ... mótaši ekki ašeins tvķhyggju žį sem setur manninn upp gegn nįttśrunni, Guši er einnig - samkvęmt žessu višhorfi - einkar annt um aš mašurinn gjörnżti nįttśruna purkunarlaust til séržarfa sinna."17 Išnbyltingin fęrši mannkyninu uppķ hendurnar tęknina sem til žurfti til aš gera žessa fullnżtingu aš veruleika. Ķmyndin sem fyrir hendi var stašhęfši aš rétturinn vęri allur mannsins megin. Ķmynd og tękni lögšust nś į sömu įrina um aš blóšmjólka Móšur Jörš.

(6) Efnishyggja - Fariš var aš lķta svo į aš fullnęging efnalegra žarfa mannsins vęri ekki ašeins naušsynleg, heldur einnig ęskilegt mark aš keppa aš. Įšur fyrr hafši aušsöfnun veriš litin hornauga - a.m.k. fręšilega séš - en nś var fariš aš hvetja til hennar. Kalvķnisminn - eins og hann varš ķ framkvęmd - hneigšist til aš lķta svo į aš lķf einstaklinganna hér į jöršinni gęfi vķsbendingu um hvaša örlög bišu žeirra handan landamęra lķfs og dauša. Išni og veraldleg umsvif samfara žvķ aš sżna ytri merki heišarleika, žótti vķsbending ķ žį veru aš viškomandi vęri śtvalinn til trśarlegs lķfernis. Žannig ,,var hinn dugmikli kaupmašur ķ augum kalvķnistans einnig Gušs-mašur. Žaš var žvķ af sem įšur var aš aušsöfnun žętti Guši vanžóknanleg. Verk og veršleikar - žetta tvennt - var lagt aš jöfnu. Žaš leiš žvķ ekki langur tķmi unz fariš var aš lķta svo į aš žvķ meiri veraldlegum įrangri sem einstaklingurinn nęši žvķ veršugri og betri vęri hann andlega séš."18 Enginn skyldi gera of mikiš śr žętti sišfręši mótmęlenda ķ mótun išnaldar, ,,samt er žaš slįandi aš undantekningarlaust skörušu lönd žeirra fram śr öšrum ķ kapphlaupinu um efnahagsframfarir".19

Allar žessar hugmyndir féllu hver aš annarri sem hanzki aš hönd. Sameiginlega lögšust žęr allar į eitt um aš skapa ķmynd um ofurmenniš sem bśa skal yfir žrotlausri orku tķl aš móta umhverfi sitt eftir eigin höfši og séržörfum sķnum. Woodruff fjallar um įhrif evrópskra hugmynda į önnur lönd og dregur sķšan saman nišurstöšur sķnar:

Engin sišmenning önnur en hin evrópska hefur trśaš į skipulagšar višstöšulausar efnahagslegar framfarir mannkynsins ķ heild; engin sišmenning önnur hefir lagt svo mikla įherzlu į magn įn tillits til gęša; engin sišmenning önnur hefir keppt svo žindarlaust aš markmiši sem jafnharšan hörfar undan; enginn sišmenning önnur hefir meš slķkum įstrķšužunga leitazt viš aš ryšja burt žvķ sem er til aš koma į hinu sem henni finnst aš eigi aš vera; engin sišmenning önnur hefir žekkt svo strjįlar og stopular stundir frišar og samręmis.20

Hiš gamla gildismat sem lį til grundvallar išnžjóšfélaginu kvaš ekki į um aš ķ einstökum atrišum hvernig žjóšfélagiš ętti aš verša, en žaš lagši samt meginlķnurnar, hornstein žess sem var aš rķsa. Žaš var traustur grundvöllur sem išnveldi nśtķmans var reist į. En einnig nśverandi efnahagskerfi veršur aš vķkja fyrir hinu nżja. Žvķ veršur rķkjandi mannķmynd meš gildismati sķnu og hugmyndakerfi aš rżma fyrir žvķ sem ķ vęndum er, fyrir arftakanum, žeim sem öll žróun mįla bķšur óžreyjufull eftir.

Örbyrgš allsnęgtanna

Žaš er komiš aš žeim tķmamótum vestręnnar sögu aš rķkjandi ķmynd er oršin ķ algjöru misręmi viš žjóšfélagsveruleikann. Vesturlandabśar hafa um langt skeiš litiš į meginžętti žessarar ķmyndar sem sjįlfgefinn hlut. Ķmyndin varš til og mótašist į tķmum fįtęktar og bjargarskorts. Žvķ vaknar sś spurning hvort fįtęktin er nś lengur svo almennt fyrirbęri (ķ löndum eins og t.d. Bandarķkjunum) aš gildismat sem mišar einhliša aš śtrżmingu hennar eigi aš vera allsrįšandi um aldir alda. Taka veršur fram aš gildismat/ ķmynd veršur miklu fremur aš dęma eftir žvķ hvernig fólk hegšar sér, fremur en hinu hvaš žaš sjįlft hefir um hana aš segja.

Ęšri žarfir kręla fyrst į sér žegar lęgri žörfum hefir veriš fullnęgt. Žaš gefur augaleiš aš til feiknlegra įtaka hlżtur aš koma, ef mannķmynd išnhyggjunnar heldur įfram aš stżra gjöršum manna, ķmynd sem tekur fjandsamlega afstöšu til uppfyllingar žessara ,,nżrri" žarfa.

John Maynard Keynes sį fyrir hverskonar togstreita myndi skapast žegar žjóšfélagiš nęši tiltölulegri hagsęld, en žegnarnir myndu samt halda įfram aš hegša sér eins og mešan žeir bjuggu viš bjargarskortinn:

Framfęrsluvandamįl - barįttan fyrir žvķ aš halda lķftórunni - hefir til žeirra tķma sem nś standa yfir, veriš höfušvišfangsefni og ašalśrlausnarefni mannkynsins ... Af nįttśrunnar hendi vorum viš žannig śr garši gerš aš viš yršum sem hęfust til aš halda ķ tóruna, klóra ķ bakkann. Hvatir okkar og ešlisįvķsun eru viš žetta mišašar: fęšuöflunina. Žegar hin efnahagslegu vandamįl hafa veriš leyst, žį stendur mannkyniš frammi fyrir žeim vanda aš žaš hefir engan tilgang lengur aš keppa aš, meginvišfangi išju žessa öld fram af öld hefir žį veriš kippt burt. Žannig stendur mašurinn ķ fyrsta skipti sögu sinnar frammi fyrir sķnu eina raunverulega og endanlegu vandamįli: Hvernig į hann aš nota frelsi sitt og frķtķma, žegar hann er loks laus undan braušstritinu? Ég hygg aš engin žjóš geti litiš fram til tķma allsnęgta og išjuleysis įn žess aš fyllast örvęntingu. Of lengi höfum viš veriš žjįlfuš til aš strita en ekki til aš njóta.21

Kenneth Keniston, sem er félagssįlfręšingur aš menntun oršaši žetta į žessa leiš:

Žegar nś mannkyniš hefir ķ augnmįli hiš aldagamla markmiš sitt aš skapa almenna hagsęld, hlżtur aš vakna sś spurning hvort ašferšir žęr - tęknin og išnvęšingin - hvort žaš gildismat sem vķsaš hefir leišina aš žessu marki - žjóšfélagi allsnęgtanna - muni ekki ofvaxiš aš vķsa leišina įfram.22

Óžarfi ętti aš vera aš taka fram aš žetta mį alls ekki skilja svo aš örbyrgš sé ekki lengur alvarlegt vandamįl ķ Bandarķkjunum. Spurningin er hinsvegar sś hvort sś afstaša aš halda įfram aš rķghalda sér ķ fįtęktarhugmyndina muni nokkuš stušla aš žvķ fólk rķfi sig upp śr volęšinu. Ķ żmsu tilliti eru ašgeršir žęr sem vęnlegastar eru til aš vinna bug į fįtęktinni (ž.e. jöfnun tekna og uppskipting gnęgtanna) mjög įžekkar žeim sem beita žarf til aš leysa śr vandamįlum allsnęgtanna. Lausn annars žessara tveggja višfangsefna aušveldar žvķ fremur lausn hins višfangsefnisins en hitt.

Žeir sem bśa viš allsnęgtir, en hallast samt sem įšur aš fįtęktar-ķmyndinni, hljóta aš gera žaš fremur af sįlręnum en efnalegum įstęšum. Easterlin ręšir um žessa ęvarandi fįtękt ķ greininni Does Money Buy Happiness? (Geta peningar veitt okkur hamingju?):

Hver einstaklingur viršist starfa samkvęmt žeirri forsendu aš meiri peningar muni gera hann hamingjusamari. Afli hann meiri peninga įn žess aš tekjur annarra aukist aš sama skapi, mį segja aš hagsęld hans hafi vaxiš. En nś stefna allir aš žessu sama marki og almenn hagsęld fer vaxandi, žannig aš enginn er raunverulega nokkuš betur į vegi staddur. Kynslóšum saman halda einstaklingarnir įfram aš vega sama saltiš, en enginn viršist samt gera sér grein fyrir tilgangsleysi žess blindingjaleiks sem žeir eru žįtttakendur ķ.23

Žaš er blekking aš menn geti keypt sér ,,hamingju". ,,Fjarlęgt markmiš sem hopar undan jafnhratt og eftir žvķ er sótt."24

Žrįtt fyrir ,,įrangur" žann sem menn hafa nįš į žvķ sviši aš bśa til nżjar sįlręnar ,,naušžurftir", žį er samt įstęša til aš ętla aš žessar ,,žarfir" muni ekki verša varanlegt félagslegt fyrirbęri. Ķ einn staš stöndum viš fyrr en sķšar frammi fyrir žvķ aš aušlindir jaršarinnar eru uppurnar. Hvaš varšar bęši matvęli og orku žį blasa endalokin žegar viš. Ķ annan staš žį hefir önnur tegund örbirgšar en hin efnahagslega - ž.e. andleg, einstaklingsbundin eša félagsleg - įvallt fylgt ķ plógfar efnalegra allsnęgta. Etzioni bendir į aš žegar gömul markmiš ganga sér til hśšar, įn žess aš eitthvaš nżtt komi ķ stašinn, žį fęrist lķfsnautnastefnan, sś sem mjög hefir sótt ķ sig vešriš į ofanveršri išnöld, öll ķ įsmegin.25 Mannlegum žörfum er rašaš ķ einskonar forgangsstiga. Ęšri žarfir kręla žį fyrst į sér žegar hinum lęgri žörfum (naušžurftum) hefir veriš fullnęgt.26 Žį bólar jafnharšan į nżjum žörfum - eins og fyrir félagsskap, įst, vinįttu, višurkenningu o.s.frv. Žaš gefur žvķ augaleiš aš til feiknlegra įtaka hlżtur aš koma, ef margumtöluš mannķmynd išnhyggjunnar heldur įfram aš stżra gjöršum manna, ķmynd sem tekur fjandsamlega afstöšu til uppfyllingar žessara ,,nżrri" žarfa, ķmynd sem žegar er komin fram śr žeim markmišum sem sett voru er żtt var frį landi.

Ef viš leggjum ,,vaxtar-sišfręšina" til grundvallar og jafnframt męlum vöxtinn meš ,,höršum" magntölum, žį gefum viš žeirri tilhneigingu undir fótinn aš efla allt žaš sem męlt veršur meš tölum: verg žjóšarframleišsla, atvinnuframboš, lengd skólagöngu, bķlaframleišslan o.s.frv. Žótt taka megi nokkurt miš af slķkum hagtölum, gefur žaš augaleiš aš žessi ašferš hlżtur aš valda žvķ aš mönnum sjįist yfir annarskonar og huglęgara mat - eins og t.d. fagurfręšilegt, umhverfislegt, félags- og tilfinningalegs ešlis. Auk žess gefa slķkar męlingar falska öryggiskennd, vegna žess aš sneitt er hjį žvķ sem mestu varšar: vöxtur til hvers, fyrir hvaš? Myndverk: Em-agination.

Gjį milli markmiša og veruleika

Innan hvers žjóšfélags eru aš verki įkvešnar forsendur sem menn móta hegšun sķna eftir, enda žótt žeir geri sér ekki ljósa grein fyrir žvķ. Vera kann aš žessar forsendur hafi aldrei veriš formašar sem įkvešnar reglur; en bęši hegšun einstaklinga sem heildarstefna žjóšfélaganna hlķtir žeim jafnt fyrir žaš. (Žessu mętti kannski lķkja viš mįlfręšireglur tungumįlanna. Börn lęra mįliš og žar meš aš beygja sig undir reglur mįlsins įn žess aš žau lęri nokkru sinni framsetningu reglnanna. Aths. žżš.). Hér er birtur listi af slķkum ,,óskrįšum lögum".

Fyrsta forsendan: Hugtakiš framfarir er lįtiš jafngilda hagvexti - og framfarir teljast skilyršislaust eitthvaš gott og ęskilegt. Samt er žaš nś višurkennt aš verg eša brśttó męling vaxtar - eins og t.d. ,,verg žjóšarframleišsla" (heildarframleišsla alls žjóšarbśsins samkvęmt söluverši hennar innan og utan landa; ,,vergur" merkir ,,óhreinn", brśttó. Aths. žżš.) segi sķšur en svo alla söguna um hagsęld žjóšfélagsins. Til dęmis aš taka žį fer mengun aš jafnaši vaxandi meš aukinni vergri žjóšarframleišslu. Spurningin vaknar žį hvaš žaš er sem vex žegar allt kemur til alls. Er žaš félagsleg velferš eša er žaš kannski mengunin? Ef viš lķtum jafnt į alla gallana sem kostina sem eru óhjįkvęmilegir fylgifiskar hins aflmikla hagkerfis, žį hljótum viš aš andmęla stašhęfingum eins og ,,žvķ stęrra (žvķ meira) žvķ betra" eša ,,vöxtur er įkjósanlegur". Ef slķkri hugmyndafręši veršur fylgt, žį mun žaš leiša mannkyniš beint fram į brśn hengiflugsins.

Ef viš nś hvort tveggja ķ senn leggjum ,,vaxtar-sišfręšina" til grundvallar og jafnframt męlum vöxtinn meš ,,höršum" magntölum, žį gefum viš žeirri tilhneigingu undir fótinn aš efla allt žaš sem męlt veršur meš tölum (og žį ekki hitt sem męlist ekki): verg žjóšarframleišsla, atvinnuframboš, lengd skólagöngu, bķlaframleišslan o.s.frv. Žótt taka megi nokkurt miš af slķkum hagtölum, gefur žaš augaleiš aš žessi ašferš hlżtur aš valda žvķ aš mönnum sjįist yfir annarskonar og huglęgara mat - eins og t.d. fagurfręšilegt, umhverfislegt, félags- og tilfinningalegs ešlis. Afleišingin veršur sś aš menn fara aš halda aš einmitt slķkir hlutir skipti žį sįralitlu mįli. Auk žess gefur ,,hörš" męling eins og verg žjóšarframleišsla falska öryggiskennd, vegna žess aš sneitt er hjį žvķ sem mestu varšar: vöxtur til hvers, fyrir hvaš?

"Žannig er nś komiš fyrir išnžjóšfélaginu aš žaš er knśiš įfram af feiknlegri orku, en hefir ekki bara hugmynd um hvert skuli halda. Žaš ręšur yfir ljómandi möguleikum į aš komast hvert sem vera skal, en hefir bara ekki nokkra hugmynd um ķ hvaša įtt eigi aš stefna."

Önnur forsendan: Hśn er sś aš til sé eitthvert óhagganlegt lögmįl (,,nįttśrulögmįl") sem kveši svo į aš mešan einstaklingarnir keppi aš efnalegum sérhagsmunum sķnum, žį sé jafnframt og sjįlfkrafa sameiginlegum hagsmunum alls almennings borgiš. Sett fram į hagfręšilegan hįtt, hljómar žessi stašhęfing žannig: Hagsmunir einstaklinga og žjóšar fara ęvinlega saman. Žessi voru meginrök hinnar frjįlslyndu efnahagsstefnu 19. aldar (,,laissez-fair: lįta-žaš-eiga-sig-stefnunnar") sem bošaši afskiptaleysi rķkisvaldsins af efnahagsmįlum.

Żmislegt annaš mį finna žessari skošun til forįttu. Samkvęmt henni eru menn beinlķnis hvattir til žess aš vera sem eigingjarnastir. En ef žjóšfélagsgeršin hvetti til hins gagnstęša vęri ekki borin von aš menn yršu mišur eigingjarnir en ella. Forsendan er einungis aš beinn (og fljóttekinn) gróši sé eini hvati mannlegrar išju. Žegar einu sinni hefir veriš sköpuš veröld žar sem samskipti einstaklinganna fara fram į markašstorginu, žį veitir sś kenning aš einstaklingarnir séu nś einu sinni svona geršir frį nįttśrunnar hendi žį allra beztu syndakvittun sem hugsast getur. Melvin Tumin hafnar žessari kennisetningu:

... mašur getur meš sanni sagt aš žessi hugmyndafręši žjóni hagsmunum verzlunarinnar og leitist viš aš gera aš almennri sambśšarregiu žaš sem višskiptaheiminum kemur bezt. Žessi sambśšarregla hefir ekkert plįss fyrir įstśš eša tilfinningasemi. Višskiptalķfiš gefur ekkert svigrśm fyrir manneskjuleg samskipti, heldur veršlaunar hinar and-félagslegustu tilhneigingar ķ ešli fólks og leitast žannig viš aš upphefja einmitt slķkar tilhneigingar sem hiš eina og sanna hegšunarmynztur mannfólksins.27

Žessi hugmynd um mannlegt ešli er ekki ašeins drottnandi ķ višskiptalķfinu. Hśn er einnig studd rökum hagfręšikenningar sem ber eilķtinn keim žeirrar įtjįndualdar sįlarfręši - ekkert geti knśiš manninn įfram nema óttinn viš refsingu og vonin um laun og umbun.28

Žrišja forsendan: Mannkyniš sé ašgreint frį nįttśrunni og hlutverk žess - meira aš segja skylda - sé aš yfirbuga hana. Mašurinn hefir um langan aldur oršiš aš beygja sig žolinmóšur undir vald Móšur Nįttśru. Loks nśna finnur hann til mįttar sķns. Honum finnst hann herra jaršar. En aš sama skapi og menn rįšskast meira meš nįttśruna, eftir žvķ hlżtur įbyrgš žeirra į lķfrķki jaršar ķ heild fara vaxandi.

Fjórša forsendan: Tęknilegir möguleikar, aukin tękifęri til aš umskapa og breyta umhverfisžįttum -žį er mannfólkiš ekki undanskiliš, žvķ einnig žaš er žįttur umhverfisins hljóti endilega aš vera ęskileg og góš žróun. Samhliša vaxandi tęknilegum mętti koma vaxandi kröfur um aš žessum mętti eša möguleikum verši beitt. Žetta sjónarmiš markast af nytsemishyggju gagnvart žekkingarleit: fyrst og fremst (eša ašeins) er aflaš žeirrar žekkingar sem gefur fyrirheit um aukinn tęknilegan mįtt. Hin ,,tęknilega krafa" sś aš öll sś tękni sem sé möguleg, sé ipso facto (leišir af ešli mįls) einnig ęskileg og naušsynleg - rekst nś oršiš af og til į ašra kröfu sem nefna mętti ,,hina félagslegu kröfu".

"Ķ augum ę fleiri Vesturlandabśa er fatnašurinn nś ekki fyrst og fremst til žess geršur aš veita skjól og hlżju, heldur er litiš į hann sem tęki til aš undirstrika lķfsmįta og leggja įherzlu į fjįrhagsstöšu žess sem fötin ber."

Fimmta forsendan: Hśn er sś aš mennirnir séu fyrst og fremst vitręnar verur; tilfinningarnar skuli bęldar nišur žar eš žęr séu lęgri eiginleikar mannešlisins - annars flokks. Žetta er skiljanleg afstaša frį sjónarmiši tękninnar: žroskun skilnings og rökhugsunar skuli örvuš, sem kemur išnvęšingunni til góša. Žessi raunvķsindalega afstaša skipar myndlist, hljómlist, skįldskap og trśarbrögšum į lęgri bekk, gerir allt slķkt aš hornrekum žjóšfélagsins. Hvernig skal žį fariš aš žvķ aš finna tilgang ķ allsnęgtažjóšfélaginu meš lķfi mannsins, žegar hinum ęšri višfangsefnum mannsandans hefir veriš stjakaš til hlišar svo žau hindri ekki framsókn enn meiri aušsęldar (aušsęld sem žjónar engum tilgangi nema enn meiri hagvexti)? Viš veršum aš gera okkur grein fyrir hinum nišurlęgjandi og afsišandi įhrifum sem bęling annarra eiginleika en hinna vitręnu hlżtur aš hafa ķ för meš sér.

Sjötta forsendan: Įrangur einstaklinganna ķ lķfinu skuli einhliša dęma samkvęmt efnahag žeirra og stöšu. Biblķan tekur afstöšu gegn slķku gildismati žegar hśn spyr hvaš žaš gagni manni aš eignast allan heiminn en glata sįlu sinni. Žrįtt fyrir žessa afstöšu Biblķunnar er nś svo komiš aš sįlinni er ofaukiš ķ heimi sem er heltekinn eftirsókn eftir stöšugri en tilgangslausri aušsöfnun. ,,Beinasta ašferšin til aš dęma um mannviršingar er aš raša mönnum samkvęmt neyzlu žeirra. Sį sem kemur mestu ķ lóg hlżtur aš vera fremstur mešal vor."29 Tķmaritiš Fortune upplżsir aš neyzlumarkašur vestręnna rķkja einkennist m.a. af eftirtöldum atrišum:

Haršnandi kröfugerš neytenda eftir vörum sem geti boriš vitni um sérleika žeirra (aš žeir skeri sig aš einhverju leyti śr öllum öšrum), vörur til žess ętlašar aš neytendanum sé gert aušveldara aš vekja öfund annarra ... Ķ augum ę fleiri Bandarķkjamanna er fatnašurinn nś ekki fyrst og fremst til žess geršur aš veita skjól og hlżju, heldur er litiš į hann sem tęki til aš undirstrika lķfsmįta, leggja įherzlu į ,,persónuleika" og fjįrhagsstöšu žess sem fötin ber.30

Sjöunda forsendan: Aušur veitir mönnum aukiš frelsi. Viš höfum tekiš žį skošun aš erfšum aš einstaklingarnir geti žį fyrst stašiš fyrir sķnu, žegar žeir vinna sér inn nóga peninga, sem skapi žeim frelsi til aš veita sér žaš sem žeir helzt kjósa. Gallinn viš žessa hugmynd er sį aš koma ekki auga į neinn įrekstur milli žess aš afla fjįrins og frelsisins aš velja žį vöru sem neytandanum lķzt helzt. En žegar betur er aš gįš kemur ķ ljós aš sś starfsemi sem til žess žarf aš afla fjįr, fękkar valkostum fjįraflamannsins félagslega, sįlręnt, pólitķskt og efnahagslega séš. Fjįraflamašurinn er bundinn fjįröflunarašferš sinni og markašinum. Margaret Mead hefur bent į eftirfarandi: Kenni mašur fólki sem vant er aš ,,klęšast" strįum og trjįberki aš ganga ķ venjulegum fötum, žį veršur jafnframt aš sjį žessu sama fólki fyrir žvottahśsum, sįpu, saumavélum og klęšaskįpum. Sś athöfn aš ganga ķ fötum er žįttur ķ margslunginni sišmenningu og sem m.a. hefir ķ för meš sér aš sjį veršur fyrir geymslu, žvotti, višgeršum og fl.31 Geršu žér bara ķ hugarlund allar žęr menningarlegu hömlur og takmarkanir ķ žjóšfélögum žeim sem viš bśum ķ meš öllu sķnu vöru- og žjónustuframboši. Žaš sem raunverulega felst ķ aušlegšar-,,heimspekinni" er žetta: Ef žś hefur nęga peninga til aš uppfylla žarfir žķnar žį gefa peningarnir žér frelsi til aš lįta žig ,,skorta" enn fleiri hluti og meiri žjónustu. Forsendan hrynur svo til grunna žegar tekizt hefir aš skapa ,,žörf" sem ekki veršur fullnęgt sómasamlega meš efnalegum hlutum.

Žannig er nś komiš fyrir išnžjóšfélaginu aš žaš er knśiš įfram af feiknlegri orku, en hefir ekki bara hugmynd um hvert skuli halda. Žaš ręšur yfir ljómandi möguleikum į aš komast hvert sem vera skal, en hefir bara ekki nokkra hugmynd um ķ hvaša įtt eigi aš stefna. Af hvaš įstęšum sem žaš kann aš vera, žį hefir hrun hinnar gömlu ķmyndar ekki leitt til leitar aš nżrri ķmynd aš sama skapi og žaš hefir skotiš mönnum skelk ķ bringu.

Jarteikn nżrra hugmynda

Hin veršandi ķmynd dregur fram hina yfirskilvitlegu og andlegu hliš mannsins, sem vķsindin - kröfuhafar alls sannleikans - hafa svo lengi lįtiš sem ekki vęri til. Samkvęmt nišurstöšum nśtķmavķsinda eru hinar margvķslegustu tegundir yfirskilvitlegrar reynslu - allt frį fjarhrifum, hugsanaflutningi og skyggni aš mystķskri einingarvitund, yfirleitt algengir eiginleikar, en ekki - eins og įšur var haldiš - sérhęfileikar fįrra śtvaldra. Žessum eiginleikum mannshugans hefir hingaš til ekki veriš gefinn neinn umtalsveršur gaumur, vegna žess aš oftast nęr bęlir félagsumhverfiš žessa blundandi hęfileika žegar į barnsaldri - samfélagiš snżst öndvert gegn žeim.

En öll sagan hefir enn ekki veriš sögš. Ešli vandamįla žjóšfélaga nśtķmans viršist benda ķ žį įtt aš mannkyniš standi nś į krossgötum: endalok išnaldar séu nś ķ sjónmįli; og mannķmynd sś sem rķkt hefir tvęr sķšustu aldirnar eigi ekki lengur viš į öld žeirri sem viš tekur. Samt sem įšur bendir fįtt ķ žį veru aš žessi žörf ein sér - fyrir ašra nżja ķmynd - nęgi til žess aš umbreytt ķmynd hasli sér völl. Né heldur getum viš gert žvķ skóna aš hęgt verši aš ryšja slķkri ķmynd braut samkvęmt einhverri fyrirfram geršri įętlun, stefnt rakleitt aš markinu. Hinsvegar er į žaš aš lķta, aš hśn viršist žegar veriš byrjuš aš vķgklęšast sumum žeim eiginleikum sem ętla veršur aš séu henni naušsynlegir, hvort sem žį žróun ber fremur aš žakka happadrjśgum forsendum, ašstęšum, eša hvort um einhverja ómešvitaša framvindu kann aš vera aš ręša.

Hin veršandi ķmynd dregur fram hina yfirskilvitlegu (transcendental) og andlegu hliš mannsins, sem vķsindin - kröfuhafar alls sannleikans - hafa svo lengi lįtiš sem ekki vęri til. Hin nżja ķmynd neitar ekki neinni af nišurstöšum vķsindanna, fremur mį segja aš hśn fari śt fyrir landamęri žeirra. Minna mį į kenningar skammtaešlisfręšinnar um ešli ljóssins: tilraunir ķ nśtķmaešlisfręši hafa sżnt aš sama rafeindin getur fariš samstundis gegnum tvö göt į sama fleti, bęši sem ögn og bylgjuhreyfing. Į sambęrilegan hįtt viš žaš aš vķsindin kyngdu tveimur andstęšum varšandi ešli ljóssins, žį vill hin nżja ķmynd gera rįš fyrir aš tvęr žverstęšur geti bśiš hliš viš hliš, bįšar veriš jafn mikilvęgar: lķkami/ andi, naušung/ frjįls vilji, vķsindi/ trśarbrögš. Hin nżja ķmynd tekur miš jafnt af hinni innri, huglęgu veröld sem af hinni ytri, hlutlęgu. Um sé aš ręša tvö jafnvķg sviš mannlegrar reynslu og žekkingin geti nįš til žeirra beggja. Hśn endurvekur - į vissan hįtt - jafnvęgiš milli tilvistarhyggju (hins "noumenala") mišaldanna - meš žeirri įherzlu sem žį var į hugtökum og rökhyggju - og fyrirbrigšahyggju (hins "phenomenala") išnaldarinnar meš įherzlu sinni į reynsluöflun.

Hinn nżi ,,trancendentalismi" (ž.e. fjöldahreyfing sś sem nś leggur rękt viš hverskonar yfirskilvitlega upplifun og andlegar iškanir żmiskonar) er ekki eina teikniš į lofti sem bendir til aš breytt ķmynd sé ķ vęndum. Hefšum viš ekki fleira til aš dęma śtfrį, žį gętum viš reynt aš vķsa slķkum vķsbendingum į bug sem einni žeirra trśarbylgna sem oft eru samferša breytingatķmum og andlegum kreppuskeišum. Hinsvegar veršur hinn nżi įhugi vķsindamanna į yfirskilvitlegum fyrirbęrum ekki virtur aš vettugi, né heldur fjölmargar sannfęrandi nišurstöšur rannsókna į ,,dulręnum" fyrirbęrum.

Dęmi um slķkar vķsindalegar nišurstöšur eru margskonar einkenni sem samfara eru innri, huglęgri upplifun - eins og t.d. hrašar augnhreyfingar (samfara draumum), rafspennubreytingar hśšarinnar, breytingar hinnar vefręnu spennu, raf- og segulmögnuš sviš sem męlast umhverfis lķkamann (įra, hjśpur), heilalķnuritin (EEG) og żmislegt fleira. Nżjum ašferšum er beitt til aš kanna breytileika vitundarinnar. Allt hefir žetta boriš įlitlegan įrangur. Žaš sem mestu mįli skiptir er aš vķsindin hafa meš žessu lagt blessun sķna į kerfisbundnar rannsóknir og rannsóknarašferšir į žeim svišum mannlegrar reynslu - hinum torrįšu djśpum sįlarlķfsins - sem ašeins trśarbrögš og hugvķsindi hafa fjallaš um fram aš žessu.

Enn gagngerri afleišingar munu žęr nišurstöšur hafa aš hinar margvķslegustu tegundir yfirskilvitlegrar reynslu - allt frį fjarhrifum, hugsanaflutningi og skyggni aš hluthrifni (psychokinesis, en svo nefnist hęfileiki sį aš geta hreyft hluti śr staš meš hugareinbeitingu einni) og mystķsk einingarvitund eru yfirleitt algengir eiginleikar, en ekki - eins og įšur var haldiš - sérhęfileikar fįrra śtvaldra. Žessum eiginleikum mannshugans hefir hingaš til ekki veriš gefinn neinn umtalsveršur gaumur, vegna žess aš oftast nęr bęlir félagsumhverfiš žessa blundandi hęfileika žegar į barnsaldri - samfélagiš snżst öndvert gegn žeim.

Tilraunir ķ nśtķmaešlisfręši hafa sżnt aš sama rafeindin getur fariš samstundis gegnum tvö göt į sama fleti, bęši sem ögn og bylgjuhreyfing. Į sambęrilegan hįtt, žį vill hin nżja ķmynd gera rįš fyrir aš tvęr žverstęšur geti veriš jafn mikilvęgar: lķkami/ andi, naušung/ frjįls vilji, vķsindi/ trśarbrögš.

Enn mikilvęgari en nokkru sinni hinar einstöku nišurstöšur er sś mikla athygli sem žessum mįlefnum hefir žegar hlotnazt. Į sérhverju sviši sem mannlegt ešli hefir veriš brotiš til mergjar, blasir hvarvetna viš tvķešli žess. Mannkyniš viršist hvorttveggja ķ senn: fjötraš hlekkjum efnisins, en einnig bśiš vęngjum andans; hįtterni žess lķffręšilega įkvaršaš, en einnig ķ sumu tilliti frjįlst. Viš erum allir hver um sig hvorttveggja ķ senn ašgreindir einstaklingar, en einnig tengdir ķ eina samfellda heild. Viš viršumst žannig geršir aš viš setjum markiš į hin ęšstu sišferšileg veršmęti og keppum aš žvķ göfugasta sem hugurinn getur gert sér grein fyrir; en jafnframt erum viš eigingjarnir og žrįfaldlega mistekst okkur aš lifa samkvęmt hinum hįleitu markmišum.

Hin nżja ķmynd og félagslegar breytingar

Spurningar žęr sem til umfjöllunar eru ķ žessari grein skipta veigamiklu mįli. Ef greinarhöfundar fara ekki villur vegar, žį stendur mannkyniš nś ķ dyrum félagsbyltingar sem eftir į aš verša įlķka afdrifarķk og išnbyltingin var į sķnum tķma. Og samstiga žessari félagsbyltingu mį vęnta annarrar byltingar - ž.e. hugmyndafręšilegrar - og hśn mun eiga eftir aš hrista stoširnar įmóta hressilega og Kópernikusarbyltingin gerši į sķnum tķma.

Sagan gefur veikar vonir um aš hęgt verši aš sigla lygnan sjó milli brota gegnum brimgarš hrašfara og gagngerra žjóšfélagsumbrota. Viš getum ekki gert okkur vonir um aš sleppa įn įgjafar ķ žvķ ólguróti af efnahagskreppum og félagslegri upplausn sem dynur į ķ heiminum meš meiri žunga en nokkru sinni. Žegar slķk aldahvörf verša hvaš gildismat og hugmyndakerfi varšar, mį ķ sannleika sagt bśast viš hreinni upplausn. Hinum mįttugu aflvélum išnžjóšfélagsins veršur žį snśiš ķ ašra įtt, svo hrikta mun ķ mįttarstólpunum. Hinar żmsu stofnanir og ašilar žjóšfélagsins munu bregšast viš žessum breytingum mismunandi fljótt og į mismunandi vegu. Réttur skilningur į ešli vęntanlegra breytinga er žvķ feikn mikilvęgur.

Ķ žessum efnum er ógerningur aš segja fyrir žróunina. Skošanir okkar hljóta ķ veigamiklum atrišum aš byggjast į almennum hugleišingum og mati į žvķ hvaš viršist sennilegast. Žegar vankantar rķkjandi mannķmyndar eru hafšir ķ huga mį gera rįš fyrir aš hin nżja ķmynd um manninn muni:

  1. Boša altękan skilning į lķfinu.
  2. Vistfręšileg sjónarmiš, sem leggja įherslu į einingu mannkynsins.
  3. Sjįlfsuppgötvun (self-realization) og einstaklingsžroska.
  4. Vera margmetandi, fjölžętt, stefna aš heildun (integration) menningarinnar.
  5. Fela i sér jafnvęgi og samhęfša uppfyllingu į žörfum (miša t.d. ekki bara viš neyslužarfir og efnahagsöryggi).

Žótt śtlķnur hinna komandi ķmyndar séu óljósar enn sem komiš er, viršast žęr žó fela ķ sér meiri įherzlu į samvinnu en samkeppni, vistfręšileg višhorf ķ staš gjörnżtingar, sįlręna og andlega višleitni ķ staš žrotlausrar aušsöfnunar og aš hlutverk innsęis-skilnings verši višurkennt til jafns viš rökręnan skilning. Žar eš hin komandi ķmynd er ķ verulegum atrišum ķ andstöšu viš hina gömlu išnhyggjuķmynd, žį er sennilegt aš litiš verši į hana sem fjandsamlega, sem ógnun viš ,,hįmenningu" nśtķmans. Žess vegna kann svo aš fara aš einkennin sem benda til betri og heilbrigšari tķma, verši mistślkuš sem yfirvofandi upplausn žjóšfélagsins. Svo erfišar eru fęšingarhrķšir hinnar nżju mannķmyndar - nżrrar og gjörbreyttrar lķfsafstöšu.

Lokaorš

Myndverk eftir Alex Gray

Žótt śtlķnur hinna komandi ķmyndar séu óljósar enn sem komiš er, viršast žęr žó fela ķ sér meiri įherzlu į samvinnu en samkeppni, vistfręšileg višhorf ķ staš gjörnżtingar, sįlręna og andlega višleitni ķ staš žrotlausrar aušsöfnunar og aš hlutverk innsęis-skilnings verši višurkennt til jafns viš rökręnan skilning. Myndverk eftir Alex Gray.

Hugsanlega gętu tvennskonar ólķkar žjóšfélagsgeršir žróazt śt frį nśtķmanum śr deiglu žeirrar spennu sem er rķkjandi milli išnrķkisins ķ öllu sķnu veldi og žeirrar višleitni aš reyna aš hemja žau feiknlegu öfl - reyna aš brśa biliš milli ķmyndar og veruleika. Ķ grófum drįttum mį hugsa sér aš višbrögšin viš žvķ misręmi sem oršiš er gętu oršiš meš tvennum hętti:

(1) Hiš ,,tęknilega višbragš". Žaš myndi fela ķ sér (a) išnmįtturinn yrši ekki skertur, (b) hann héldist įfram undir tiltölulega veikri stjórn, (c) mannķmynd išnhyggjunnar sem vęri enn langt aš baki félagsveruleikanum, yrši aš ašlaga sig nokkuš og breytast eftir žörfum išnveldisins.

(2) Hiš ,,manneskjulega" višbragš. Žaš myndi hinsvegar fela ķ sér (a) išnveldiš myndi annašhvort sitja į strįk sķnum eša žjóšfélagiš myndi sjįlft taka ķ taumana, (b) fólkiš myndi aftur nį valdi yfir žjóšfélagskerfinu (og undirkerfum žess), (c) nż manneskjuleg mannķmynd myndi ryšja sér til rśms og vķsa mannkyni innķ nżtt skeiš sögu žess. Išnveldiš liši undir lok.

Enda žótt einhverjum kunni aš žykja žessi tvö, ólķku višbrögš séu mörkuš einkar skżrum drįttum, žį er mannkyniš allt um žaš statt ķ öngstręti sem ekki er aušvelt aš rata śt śr. Žar eš nśtķmamašurinn og ķmynd hans hefir mótazt eftir žeim ašstęšum sem rķkjandi eru viš išn- og borgmenningu, žį viršist vonlķtiš aš reyna aš breyta ķmyndinni įn žess jafnframt aš umskapa žaš umhverfi mannsins sem ętlazt til žess af einstaklingnum aš hann fylgi žvķ hįtternismynztri sem žaš męlir fyrir um. Į hinn bóginn er įlķka vonlķtiš aš reyna aš breyta hinu öfluga išnveldi įn hjįstošar ķ heppilegri mannķmynd til aš vķsa leišina til hins fyrirheitna lands. Ein leišin er sś aš reyna aš gera hvorttveggja ķ senn. Önnur aš lįta skeika aš sköpušu; jįtast undir žróunarlögmįl išnveldisins - sumir myndu ķ sambandinu heldur tala um aš lķša fyrir žróunarlögmįl žess.

"Viš veršum žvķ aš bera spjótin aš enn nżjum orustuvelli - frį hinum tęknilega og efnahagslega starfsvettvangi - aš nżjum framvķgstöšvum žar sem mašurinn berst fyrir aš uppgötva sjįlfan sig į nżjan leik."

Išnveldiš hefur ekki tekiš viš aušlegš sinni af silfurfati: žvert į móti. Samhliša išnvęšingunni glataši hinn vestręni mašur trśnni į alheimslega reglu - į forsjónina:

Nśtķmamašurinn skynjar sjįlfan sig ekki lengur sem gagnlegan hlekk žjóšfélagskešjunnar, sem sķšan er felld inn ķ tilgangsrķkt heildarįform tilverunnar allrar eša žess sem kallaš er forsjón.32

Ef viš višurkennum aš tilvera einstaklinganna öšlist žį fyrst tilgang aš samręmi sé milli afstöšu einstaklingsins til hans sjįlfs (sjįlfsins), til žjóšfélagsins og tilverunnar ķ heild; žį veršur žvķ ekki neitaš aš išnöldin hefir veriš skelfilega dżrkeypt, žvķ hśn hefir höggviš - ķ misrķkum męli samt - į öll žessi tengsl sem gefa lķfinu tilgang. Einstaklingurinn er staddur einn į berangri og er ekki lengur ķ kallfęri viš umhverfi sitt. Ķ staš heillandi dulśšar er komiš innantómt borgarlķf. Sś félagslega pressa sem einstaklingurinn er ķ, hefir skapaš svo geigvęnlega firringu, aš mašurinn er meira aš segja firrtur sjįlfum sér. Hann er hręddur aš eiga samręšur viš sjįlfan sig. Žessi stašreynd gefur óvķrętt til kynna aš nęsta verkefni hljóti aš vera žaš aš endurvekja samband mannverunnar viš uppsprettur tilvistar hennar - aš manninum aušnist į nżjan leik aš bergja į žvķ lķfsins vatni sem veitir tilgang og gefur innihald. Framhald išnaldar viršist ekki gefa miklar vonir um aš svo geti oršiš. Viš veršum žvķ aš bera spjótin aš enn nżjum orustuvelli - frį hinum tęknilega og efnahagslega starfsvettvangi - aš nżjum framvķgstöšvum žar sem mašurinn berst fyrir aš uppgötva sjįlfan sig į nżjan leik.

Heimildir
1. E. Hoffer, The True Believer. New York: Harper and Row, 1951.
2. J. R. Platt, ,,What We Must Do", Science, 166. įrg. nóvember 1969, bls. 1115-1121.
3. F. Polak, The Image of the Future, žżtt og endursamiš af E. Boulding. San Francisco: Jossey-Bass, 1973. (Upphaflega ķ hollenskri śtgįfu, 1951).
4. H. Kahn og A. Weiner, The year 2000. A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years. New York: Macmillan, 1967; H. Kahn og B. Bruce Briggs, Things to Come, New York: Macmillan, 1972. 5. J. McHale, World Facts and Trends. New York: Macmillan, 1972.
6. J. Salk, The Survival of the Wisest. New York: Harper and Row, 1973.
7. Markley et al., 1971.
8. J. K. Gailbraith, The New Industrial State. Boston: Houghton Mifflin, 1967.
9. R. J. Forbes, The Conquest of Nature. New York: Praeger, 1968.
10. D. C. Miller og W. H. Form, Industrial Sociology. New York: Harper and Row, 1967.
11. C. Brinton et al. A History of Civilization: Volume II. Englewood Cliffs: Prentice Hall, Inc., 1955.
12. R. May, Psychology and fhe Human Dilemma. New York: Van Nostrand Reinhold, 1966, bls. 59.
13. A. O. Lovejoy, The Great Chain of Being. New York: Harper and Brothers, 1936.
14. I. H. Rima, Development of Economic Analysis. Homewood: R. D. Irwin, 1967.
15. May, įšur getiš, bls. 57.
16. R. L. Heilbroner, The Future as History. New York: Harper and Row, 1960, bls. 27.
17. L. White, ,,The Historic Roots of Our Ecologic Crisis", Science, 155. įrg. mars 1967, bls. 1205.
18. R. L. Heilbroner, The Economic Problem. Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1968, bls. 60.
19. Sama rit.
20. W. Woodruff, Impact of Western Man. New York: St. Martins Press, 1967, bls. 16.
21. J. M. Keynes, ,,Economic Possibiliiies for Our Grandchildren", ķ The Goal of Economic Growth, E.S. Phelps, rits. New Yok: Norton, 1969, bls. 210-211.
22. K. Keniston, The Uncommitted. New York: Harcourt, Brace and World, 1965, bls. 128.
23. R. Easterlin, ,,Does Money Buy Happiness?" The Public Interest, No. 30, vetur, 1973, bls. 10.
24. Sama rit.
25. A. Etzioni, ,,The Search for Political Meaning", The Center Magazine, mars/aprķl, 1972, bls. 6.
26. A. Maslow, Toward a Psychology of Being. New York: Van Nostrand Reinold, 1962; C. Graves, ,,On the Theory of Value", ritgerš, Union College, Schenectady, mars 1967.
27. M. Tumin, ,,Business as a Social System", Behavioral Sci., 9. įrg. 2. tbl., 1964, bls. 130.
28. Rima, įšur getiš.
29. A. Downs og R. Monsen, ,,Public Goods and Private Status", Public Interest, No. 23, vor 1971, bls. 64.
30. C. E. Silberman, ,,Identity Crisis in the Consumer Markets", Fortune, mars 1971.
31. P. E. Slater, The Pursuit of Loneliness. Boston: Beacon Press, 1970.
32. B. Luckmann, ,,The Small Life-Worlds of Modern Man", Social Res., 37. įrg. 4. tbl. vetur 1970, bls. 584.



Forsetinn
Fķkniefnasirkusinn
Ķsland
Holdleg munśš
Meskalķn
E-taflan og kókaķn
Krishnamurti
Milton Friedman
Velheppnašur
Gildismatiš
  | Forsķša  | Įlit annarra  | Um höfundinn  | Tölvupóstur  | Tenglasafniš | Gestabókin |
© Gušmundur Sigurfreyr Jónason