demo image
| ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­á| Gestabˇkiná| Spjall |
Barnauppeldi
VÝsindi
Dulspeki
FÝkniefnamßl
MeskalÝn
FÝkniefnaneysla
E, kˇk & stu­
RapprÝmur Mˇra
Me­fer­arvillur
KˇkaÝn
Sterkari efni?
Kannabisefni
Hamplygar
Hass & heilsa
L÷glei­ing
Vandi fÝknˇ
Dˇpsirkusinn
Sßlhrifalyf
Milton Friedman
"H÷r­u efnin"
Gy­jan MarÝ˙ana
MannfrŠ­i
Nř÷ld
Vi­t÷l
Ůjˇ­mßl
A­sent efni
Ů÷rfin fyrir nŠsta skammt

┴ villig÷tum Ý leit a­ lŠknisfrŠ­ilegri bˇt ß fÝkn

Ůessi grein eftir bandarÝska vÝsindamanninn dr. Stanton Peele birtist upphaflega Ý maÝhefti tÝmaritsins Reason ßri­ 2002. H˙n er birt hÚr me­ gˇ­f˙slegu leyfi h÷fundar Ý ■ř­ingu Hannesar Haraldssonar. ═ greininni bendir dr. Peele ß a­ vÝsindarannsˇknir undanfarna tvo ßratugi hafi sřnt a­ ßfengissj˙klingar geti dregi­ ˙r drykkju sinni ßn ■ess a­ fara Ý algert bindindi. Hann gagnrřnir rß­andi ÷fl innan me­fer­argeirans fyrir ˇsveigjanleika sem dŠmi ßfengissj˙klinga til a­ haltra ßfram, flestir sem fyrr fastir Ý ofdrykkju, ßn raunhŠfra m÷guleika ß a­sto­ vi­ a­ takmarka drykkju sÝna e­a draga ˙r neikvŠ­um aflei­ingum hennar.

_____________________________

N˙ ■egar yfirmenn ■eirra stofnanna BandarÝkjastjˇrnar sem fßst vi­ rannsˇknir ß ßfengi og fÝkniefnum, Alan Leshner og Enoch Gordis, eru bß­ir a­ fara ß eftirlaun, er ßstŠ­a til a­ lÝta um ÷xl og sko­a hin rÝkulega fjßrm÷gnu­u rannsˇknabßkn sem ■eir hafa střrt. Ůß kemur Ý ljˇs, a­ undir yfirskyni vÝsindarannsˇkna hafa ■essar stjˇrnarstofnanir Ý raun řtt undir afturhaldssamar sko­anir ß ßfengissřki og fÝkn. ┴hersla beggja ■essara stjˇrnenda var ß hi­ gamaldags bandarÝska sjˇnarhorn; a­ notkun vÝmuefna valdi, og sÚ Ý sjßlfu sÚr, sj˙kdˇmur sem ekki sÚ hŠgt a­ stjˇrna. Auk ■ess a­ vera frŠ­ilega ˇhei­arlegar og ßn vÝsindalegra r÷ksemda koma slÝkar sko­anir Ý veg fyrir a­ mˇtu­ ver­i skynsamleg og mann˙­leg stefna var­andi me­fer­ ß fÝkn og fÝklum.

Dr. Stanton Peele

H÷fundur ■essarar greinar er bandarÝski vÝsindama­urinn Stanton Peele. Hann fŠddist ßri­ 1946, lauk prˇfi Ý stjˇrnmßlafrŠ­i frß PennsylvanÝu-hßskˇla ßri­ 1967, doktorsprˇfi Ý fÚlagslegri sßlarfrŠ­i frß Michigan-hßskˇla ßri­ 1973 og doktorsprˇfi Ý l÷gfrŠ­i frß Rutgers-hßskˇla Ý New Jersey ßri­ 1997. Hann starfar vi­ rannsˇknir og hßskˇlakennslu, sßlfrŠ­i- og me­fer­arrß­gj÷f auk ■ess a­ reka l÷gmannsstofu. Dr. Peele hefur unni­ til fj÷lda vi­urkenninga fyrir frŠ­ist÷rf sÝn vÝ­a um heim og gegnt rß­gjafast÷­um fyrir rannsˇknarߊtlanir, sÚrfrŠ­isamt÷k um fÝkn og fyrirtŠki Ý heilbrig­is■jˇnustu, auk ■ess a­ hafa seti­ Ý ritstjˇrnum fagtÝmarita. Hann er h÷fundur fj÷lda bˇka um fÝkn og vÝmuefname­fer­ og řmissa greina um mßlefni ■vÝ tengdu sem birst hafa Ý sÚrfrŠ­itÝmaritum vÝ­svegar um heim. Me­al ■ekktustu rita hans eru Truth About Addiction and Recovery, Resisting 12-Step Coercion: How to Fight Forced Participation in AA, NA, or 12-Step Treatment og Diseasing of America: How We Allowed Recovery Zealots and the Treatment Industry to Convince Us We Are Out of Control. Ůeir sem vilja kynna sÚr rannsˇknir hans og kenningar nßnar er bent vefinn The Stanton Peele Addiction Website.

═ starfi sÝnu sem yfirma­ur rÝkisstofnunar um misnotkun fÝkniefna (National Institute on Drug Abuse, NIDA) fer­a­ist Alan Leshner um BandarÝkin ■ver og endil÷ng me­ litskyggnur af heilasnei­myndum. Sřningin var Ý raun fßgu­ ˙tgßfa af auglřsingaherfer­ samtakanna ,,AmerÝka ßn eiturlyfja" (Partnership for Drug Free America) ■ar sem heila fÝkniefnaneytenda var lÝkt vi­ egg ß steikarp÷nnu. Me­ heilasnei­myndir ß sřningartjaldinu voru skilabo­ Leshners: ,,Svona fer fyrir heilab˙i fÝkniefnaneytenda."

Mßlflutningur Leshners bygg­i ß ■remur sta­hŠfingum:

1. ┴kve­in efni valda ˇhjßkvŠmilega fÝkn.

2. VÝsindamenn hafa uppg÷tva­ hin efnafrŠ­ilegu ferli Ý taugafrumum sem valda fÝkn Ý ■essi efni.

3. Sß skilningur gerir ■rˇun lyfja, sem lŠkna e­a koma Ý veg fyrir fÝkn, m÷gulega.

Litskyggnusřning Leshners var Ý hnotskurn hin einfeldningslega nßlgun NIDA ß ■a­ vandamßl sem misnotkun vÝmuefna er: HÚr hefur­u heila, settu Ý hann efni og voilß! Ů˙ hefur fÝkn.

Leshner hŠtti st÷rfum Ý lok nˇvember ßri­ 2001. ┴ sama tÝma fˇr yfirma­ur rÝkisstofnunar um misnotkun ßfengis og ßfengissřki (National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, NIAAA) sÝ­an 1986, Enoch Gordis, ß eftirlaun. Eins og Leshner lÝtur Gordis ß fÝkn sem lÝffrŠ­ilegt vandamßl er eigi sÚr lyfjafrŠ­ilega lausn. Hann telur a­ vÝsindamenn hafi ,,Ý ljˇsi nřrrar ■ekkingar Ý taugavÝsindum, getu til a­ ■rˇa lyfjame­fer­ir sem virka ß ■ß ■Štti heilastarfsemi er valda ßfengissřki."

Sřn Leshners og Gordis ß fÝkn er Ý mˇts÷gn vi­ ■ekkingu ß atferli fÝkniefnaneytenda og drykkjusj˙kra - ■ar me­ taldar ni­urst÷­ur rÝkisstyrktra rannsˇkna. ŮŠr rannsˇknir benda til ■ess a­ hvers konar me­fer­ sÚ hvorki nau­synleg, nÚ dugi ein sÚr, til a­ vinna bug ß fÝkn. Rß­andi ■ßttur Ý vel heppna­ri lausn ß ßfengis- e­a fÝkniefnavanda einstaklings er getan til a­ finna fullnŠgju Ý daglegu lÝfi og mynda persˇnuleg tengsl vi­ a­ra einstaklinga sem ekki eru fÝklar. Vi­ a­ einblÝna ß t÷frame­al, sem sÚ rÚtt ˇuppfundi­, kjˇsa NIDA og NIAAA a­ lÝta fram hjß hinum einstaklingsbundnu a­stŠ­um sem skipta sk÷pum til skilnings ß ■vÝ, hvers vegna sumir einstaklingar misnota vÝmuefni.

Sj˙kdˇmshugtaki­

Opinbert hlutverk NIDA er ,,a­ vera Ý forystu vi­ beitingu vÝsinda til lausnar ß vandamßli fÝkniefnaneyslu og fÝknar." Leshner, sem hefur doktorsprˇf Ý lÝfe­lisfrŠ­ilegri sßlarfrŠ­i, tˇk vi­ stjˇrnartaumum stofnunarinnar ßri­ 1994. ┴ starfstÝma hans tv÷falda­ist rß­st÷funarfÚ NIDA, Ý 781 milljˇn BandarÝkjadala, fÚ sem a­ meginhluta var vari­ til lÝffrŠ­ilegra rannsˇkna er nßlgast fÝkn sem sj˙kdˇm.

"Ni­urst÷­ur rÝkisstyrktra rannsˇkna benda til ■ess a­ hvers konar me­fer­ sÚ hvorki nau­synleg, nÚ dugi ein sÚr, til a­ vinna bug ß vÝmuefnafÝkn."

Leshner sag­i Ý vi­tali vi­ tÝmarit bandarÝska lŠknafÚlagsins (The Journal of the American Medical Association) ßri­ 2001, a­ ■rßtt fyrir a­ fÝkniefnaneysla ,,hefjist me­ sjßlfviljugu atferli" ■ß hŠtti atferli­ a­ vera sjßlfviljugt ■egar ■a­ hefur Ýtreka­ haft ßhrif ß ,,brautir Ý dj˙pi heilans" sem eru sameiginlegar allri vÝmuefnafÝkn. ,,Ůa­ leikur enginn vafi ß ■vÝ a­ ■etta er sj˙kdˇmur," sag­i hann, ,,og ef ■˙ hefur hann er me­fer­ nau­synleg. Ůa­ er ■jˇ­saga a­ milljˇnir manna hafi nß­ bata af sjßlfsdß­um."

Skilningur Leshners ß fÝkn leggur h÷fu­ßherslu ß hinn sÚrstaka mßtt lyfja. Fer­asřning hans me­ heilasnei­myndir gekk j˙ ekki ˙t ß a­ sřna hva­a ßhrif kaupŠ­i, fjßrhŠttuspil e­a kart÷flufl÷gußt hef­u ß heilann. Ůa­ kom ■vÝ ß ˇvart a­ hann skildi gangast vi­ ■vÝ a­ vÝmuefnafÝkn geti Ý grundvallaratri­um veri­ af sama toga og ÷nnur ˇhˇfleg heg­un sem lÚttir ß streitu e­a veitir sŠlu. ═ nˇvemberhefti tÝmaritsins Science ßri­ 2001 sag­i hann a­ ,,undanfarna sex mßnu­i hafa Š fleiri veri­ a­ komast ß ■ß sko­un, a­ ˇlÝkt ■vÝ sem ß­ur var tali­ ■ß eigi vÝmuefnafÝkn řmislegt sameiginlegt me­ annarri ßrßttuheg­un." Sum okkar hafa n˙ reyndar veri­ a­ benda ß ■etta ßrum saman og ■essi hugsun fellur ekki vel a­ ■eirri hugmynd a­ vÝmuefni skapi fÝkla vi­ a­ umbreyta heila neytandans.

SÝ­arnefndu hugmyndinni til s÷nnunar vÝsa­i Leshner Ý snei­myndir af heilum reyndra fÝkniefnaneytenda, sem hann hÚlt fram a­ vŠru frßbrug­nar myndum af venjulegum heilum. Einnig vÝsa­i hann til rannsˇkna ß heilabreytingum Ý dřrum af v÷ldum vÝmuefna. Hann haf­i fyrir si­ a­ sřna kort - ekki ˇsvipa­ frenˇlˇgÝsku grafi - sem ßtti a­ sřna hva­a svŠ­i Ý heilanum vŠru vi­ri­in fÝkniefnaneyslu og fÝkn.

Auglřsing frß NIDA

Eins og sjß mß ß ■essari auglřsingu tekur NIDA svipa­a afst÷­u til vÝmuefnaneyslu og hjartalŠknar til hjartasj˙kdˇma. VÝmuefnaneytandinn ■arf a­ hugsa vel um lÝffŠri­ sem ber neysluna, ß sama hßtt og offitusj˙klingurinn ■arf a­ hugsa um hjarta­ og reykingama­urinn um lungun. Ůessa afst÷­u til vÝmuefnafÝknar gagnrřnir Dr. Peele har­lega og lÝkir henni vi­ frenˇlˇgÝu. FrenˇlˇgÝa er frŠ­igrein sem ■ˇttist geta gert grein fyrir persˇnuleika og persˇnueinkennum einstaklinga ß grundvelli l÷gunar h÷fu­k˙punnar. Heilinn vŠri ,,lÝffŠri hugans" og mismunandi Ý laginu eftir ■vÝ hva­a persˇnueinkenni vŠru rß­andi hjß hverjum einstakling. Ůessi l÷gun heilans endurspegla­ist svo Ý l÷gun h÷fu­k˙punnar. Fram undir mi­ja 20. ÷ld var frenˇlˇgÝa m.a. notu­ vi­ rannsˇknir Ý mann- og ■jˇ­frŠ­i og naut nokkurrar vir­ingar Ý vÝsindaheiminum. Evrˇpskir mannfrŠ­ingar fˇru til hitabeltislanda me­ tŠkjab˙na­ sinn til a­ mŠla h÷fu­k˙pur innfŠddra og t÷ldu sig ß ■ann hßtt geta sagt til um greindar- og menningarstig ■eirra (Ý hlutfalli vi­ ■a­ evrˇpska). Ůřskir nasistar notu­u frenˇlˇgÝu sem greiningartŠki ■egar skera ■urfti ˙r um hvort ßkve­in einstaklingur vŠri arÝi e­a ekki. N˙ ß d÷gum er frenˇlˇgÝa talin gj÷rsamlega marklaus gervivÝsindi.

En hinar a­ ■vÝ er vir­ast vÝsindalegu sta­hŠfingar Leshners hafa aldrei sta­ist raunveruleikaprˇfi­. Veltum til dŠmis a­eins fyrir okkur ni­urst÷­um fÚlagsfrŠ­ingsins Lee Robins og ge­lŠknisins John Helzer, en ■au stjˇrnu­u rannsˇkn ß fyrrverandi herm÷nnum ˙r VÝetnam-strÝ­inu sem h÷fu­ ßnetjast herˇÝni me­an ß dv÷l ■eirra ■ar stˇ­. A­ ■remur ßrum li­num frß heimkomu h÷f­u a­eins einn af hverjum ßtta ■eirra falli­ aftur Ý farveg fÝknar. Og ßstŠ­an var ekki s˙ a­ allir hinir hef­u stunda­ vÝmuefnabindindi. Sex af hverjum tÝu notu­u fÝkniefni eftir heimkomuna og fjˇr­ungur ■eirra sem ß­ur h÷f­u veri­ fÝklar notu­u herˇÝn reglubundi­. Ůrßtt fyrir ■a­ var­ einungis einn af hverjum fimm ■eirra sem neyttu fÝkniefna eftir heimkomuna hß­ur efnunum, og ■ar ß me­al einungis helmingur ■eirra er neyttu herˇÝns reglulega.

A­ sjßlfs÷g­u voru a­stŠ­ur Ý VÝetnam ßkaflega sÚrstakar. Ungir menn voru hrifsa­ir ˙r heimah÷gum sÝnum og sendir Ý framandi og hŠttulegt umhverfi, ■ar sem a­ auki var grei­ur a­gangur a­ herˇÝni. Ůeir dv÷ldust ■ar Ý takmarka­an tÝma og snÚru ■vÝ nŠst aftur til sinnar fyrri tilveru. Engu a­ sÝ­ur ur­u Robins og samstarfsfˇlk hennar undrandi ß ni­urst÷­unum. H˙n lÚt hafa eftir sÚr a­ ,,■a­ veldur manni ˇrˇleika a­ birta ni­urst÷­ur sem vÝkja svo mj÷g frß klÝnÝskri reynslu af me­fer­ fÝkla. En varast ber a­ draga sjßlfkrafa ■ß ßlyktun a­ munurinn liggi Ý hinu sÚrstŠ­a rannsˇknar˙rtaki okkar. Ůegar ÷llu er ß botninn hvolft ■ß leitu­u einungis einn af hverjum sex ■eirra hermanna sem notu­u herˇÝn eftir heimkomuna sÚr me­fer­ar." Sem sagt: Ef einungis er liti­ ß fÝkla sem hljˇta me­fer­ ver­ur ni­ursta­an skekkt sřn ß fÝkn. ═ raun var ■a­ svo a­ ■eir fyrrverandi hermenn sem hlutu me­fer­ eftir heimkomuna voru lÝklegri til falla Ý fÝkn ß nřjan leik.

Rottur og menn

Ni­urst÷­ur langtÝmarannsˇkna ß fÝkniefnaneytendum Ý BandarÝkjunum Šttu a­ sefa allar efasemdir sem kunna a­ vakna um marktŠki VÝetnam-rannsˇknarinnar. Svo dŠmi sÚ teki­ ■ß ver­a langtÝmaneytendur kˇkaÝns yfirleitt ekki a­ fÝklum. Og ■egar ■eir ganga Ý gegnum tÝmabil ofneyslu er hi­ almenna mynstur a­ ■eir draga sjßlfir ˙r neyslunni e­a hŠtta. Veri­ getur a­ ■eir geri ■a­ ekki jafn skyndilega og a­rir (og ■eir sjßlfir) vilji, en atferli fÝkla er ßkaflega lÝkt atferli annarra mannvera: Ůeir leita uppi sŠlu e­a frˇ, og flestir breyta atferli sÝnu ■egar ■a­ veldur ■eim alvarlegum ska­a, svo lengi sem ■eir telja sig hafa a­ra sŠmilega valkosti.

SamkvŠmt fÝkniefnak÷nnun heimilanna (National Household Survey on Drug Abuse), sem framkvŠmd er Ý umsjˇn stjˇrnarstofnunar um vÝmuefnamisnotkun og ge­heilbrig­is■jˇnustu (Substance Abuse and Mental Health Services Administration) hafa um ■rjßr milljˇnir BandarÝkjamanna einhvern tÝmann neytt herˇÝns. Af ■eim segjast einn af hverjum tÝu hafa neytt ■ess innan sÝ­astli­ins ßrs og einn af hverjum tuttugu innan sÝ­astli­ins mßna­ar. Hlutfallst÷lurnar fyrir kˇkaÝnneyslu eru svipa­ar. ═ bß­um tilfellum er dagleg neysla svo sjaldgŠf a­ ekki eru gefnar upp t÷lur um hana. Ůessar ni­urst÷­ur benda til ■ess a­ mikill meirihluti herˇÝn- og kˇkaÝnneytenda ver­i ekki fÝklar, e­a, ef svo er, a­ ■eir nßi fljˇtlega t÷kum ß neyslunni e­a geti haldi­ sig frß efnunum af eigin vilja.

Myndverk eftir ElÝsabet Olku

Ůrjßr veigamiklar vÝsindarannsˇknir bandarÝskra yfirvalda ß fÝkn og drykkjusřki leiddu Ý grundvallaratri­um til s÷mu ni­urst÷­u. Jafnvel ■egar um var a­ rŠ­a klÝnÝska drykkjusj˙klinga voru lßgmarksme­fer­ir jafn ßrangursrÝkar og ■Šr margbrotnari, og besti mŠlikvar­i ß ßrangur var geta drykkjusj˙klings til a­ draga ˙r drykkju sinni, fremur en geta hans til a­ halda algert bindindi. Ůrßtt fyrir ■a­ er rÝkjandi vi­horf me­fer­argeirans ■etta: ,,Flestir ßfengissj˙klingar halda ekki algert bindindi a­ me­fer­ lokinni, en ■eir eiga a­ gera ■a­! Og vi­ munum ekki sŠtta okkur vi­ neitt minna en ■etta ver­uga markmi­, jafnvel ■ˇtt ■vÝ ver­i aldrei nß­." Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

Ůetta mynstur hefur Ýtreka­ veri­ sta­fest Ý rÝkisstyrktum rannsˇknum. Hjß NIDA hafa atferlisrannsˇknir hins vegar ■urft a­ vÝkja fyrir heilasnei­myndum, sÚrrŠktu­um rottutegundum og ÷pum me­ legg Ý Š­ sem tengdir eru vi­ fÝkniefnaskammtara.

Ůegar tillit er teki­ til hinnar lÝffrŠ­ilegu afst÷­u NIDA kann ■a­ a­ vekja fur­u, a­ s˙ tegund me­fer­ar sem stofnunin mŠlir me­ (me­an be­i­ er eftir t÷fralyfinu) gengur ˙t ß, a­ fÝkilinn me­taki nř lÝfssannindi, sem einna helst mß lÝkja vi­ hßlfgildings tr˙arbr÷g­, og mŠti reglulega ß fundi me­ samsinna einstaklingum. ┌tlegging NIDA ß fÝkn ß margt sameiginlegt me­ ■eirri sřn sem AA-samt÷kin og sporg÷ngumenn ■eirra halda ß lofti. ═ bß­um tilfellum er liti­ ß fÝkn sem sj˙kdˇm er feli Ý sÚr stjˇrnmissi og einungis sÚ hŠgt a­ sigrast ß honum me­ bindindi.

Stu­ningur NIDA vi­ me­fer­ar˙rrŠ­i sem byggja ß hugmyndum AA-samtakanna, hi­ rß­andi me­fer­arform Ý BandarÝkjunum, er Ý beinni mˇts÷gn vi­ hin yfirlřstu markmi­ um stranga vÝsindastarfsemi - mˇts÷gn sem kom afar skřrt fram Ý sÝ­asta frÚttabrÚfi NIDA sem gefi­ var ˙t undir stjˇrn Leshners. ForsÝ­ugrein lřsti hinum hrikalegu langtÝmaaflei­ingum herˇÝnneyslu og bygg­i ß rannsˇkn ■ar sem fylgst var me­ hˇpi fÝkla Ý meira en ■rjßtÝu ßr. ,,TÝ­ni dau­sfalla Ý ■essum hˇpi er 50 til 100 sinnum hŠrri en tÝ­ni dau­sfalla me­al allra karlmanna Ý aldurshˇpnum," sag­i Ý greininni. ,,Jafnvel me­al ■eirra Ý hˇpnum sem lif­u af," bŠtti stjˇrnandi rannsˇknarinnar vi­, ,,var hß tÝ­ni heilbrig­isvandamßla, afbrotaheg­un og fangelsanir, ßsamt fÚlagslegri fjßrhagsa­sto­, me­al alvarlegra aflei­inga sem tengja mß vi­ langtÝma herˇÝnneyslu."

"Ůessar ni­urst÷­ur benda til a­ meirihluti herˇÝn- og kˇkaÝnneytenda ver­i ekki fÝklar e­a ef svo er nßi ■eir fljˇtlega t÷kum ß neyslunni e­a geta haldi­ sig frß henni af eigin vilja."

En ˙rtak rannsˇknarinnar voru dŠmdir afbrotamenn Ý KalifornÝu sem skylda­ir voru til a­ stunda bindindis-hˇpme­fer­ ß hŠtti AA-samtakana ß ßrabilinu 1962-1964. Ůa­ er a­ segja, ■eir uppskßru aflei­ingar nßkvŠmlega s÷mu me­fer­ar og NIDA mŠlir me­. Leshner hˇf fastan dßlk sinn Ý sama eintaki frÚttabrÚfsins me­ hinum jßkvŠ­u frÚttum a­ ,,aldarfjˇr­ungsl÷ng rannsˇknastarfsemi NIDA hefur skila­ skřrum ni­urst÷­um - vÝmuefnafÝkn er heilasj˙kdˇmur sem hŠgt er a­ lŠkna." En ■rßtt fyrir ■essi or­ er ■a­ me­fer­ar˙rrŠ­i sem mŠlt er me­ Ý dag nßkvŠmlega ■a­ sama og hinir kalifornÝsku refsifangar gengu Ý gegnum fyrir fj÷rtÝu ßrum sÝ­an.

T÷fralyfi­ sykur

Ef Leshner og Gordis hafa rÚtt fyrir sÚr mun AA-me­fer­ ß endanum ver­a skipt ˙t fyrir, e­a a­ minnsta kosti bŠtt upp me­, lyfjum sem hamla fÝkn. LÝklegasti valkosturinn enn sem komi­ er er naltrexone, en hermt er a­ ■a­ haldi aftur af l÷ngun Ý bŠ­i herˇÝn og ßfengi. Naltrexone hefur hloti­ sta­festingu yfirvalda sem lyf vi­ ßfengissřki og Gordis, sem er lŠknisfrŠ­imennta­ur, hefur haldi­ ■vÝ ß lofti sem fyrsta lyfi Ý ■vÝ vŠntanlega ˙rvali lyfja vi­ ßfengissřki sem er framtÝ­arsřn hans.

En rannsˇkn sem birt var Ý desember 2001 drˇ ■ˇ verulega ˙r lÝkum ß ■vÝ a­ s˙ framtÝ­arsřn ver­i nokkurn tÝmann a­ veruleika. VÝsindamennirnir sem framkvŠmdu rannsˇknina skiptu 600 ßfengissj˙kum einstaklingum Ý ■rjß hˇpa: Einn hˇpurinn fÚkk naltrexone Ý heilt ßr, annar fÚkk naltrexone Ý ■rjß mßnu­i og svo sykurt÷flur Ý nÝu mßnu­i og sß ■ri­ji fÚkk sykurt÷flur allan tÝmann. ═ upphafi rannsˇknar neyttu allir einstaklingarnir ßfengis ß tveimur af hverjum ■remur d÷gum a­ me­altali, ■rettßn drykkja Ý hvert skipti. ┴ri eftir a­ lyfjame­fer­ hˇfst haf­i dregi­ ˙r tÝ­ni drykkju sem nemur ■rem fjˇr­u hlutum og einnig haf­i dregi­ nokku­ ˙r ■vÝ magni sem drukki­ var Ý hvert sinn. En lŠkkunin var nßnast s˙ sama hjß ■eim sem tˇku sykurt÷flurnar og ■eim er tˇku naltrexone.

Myndverk eftir ElÝsabet Olku

Nřleg vÝsindarannsˇkn benti ekki a­eins til ■ess a­ t÷fralyfi­ naltrexone vŠri vita gagnslaust, heldur virtist ekki leika neinn vafi ß ■vÝ, a­ sykurt÷flur h÷f­u gert alvarlega ßfengissj˙kum einstaklingum kleift a­ draga verulega ˙r drykkju sinni ßn ■ess a­ stunda algert bindindi - nokku­ sem bandarÝskir sÚrfrŠ­ingar Ý ßfengissřki halda fram a­ sÚ ˇm÷gulegt. Samt sem ß­ur hafa allar stŠrri rannsˇknir undanfarna tvo ßratugi skila­ svipu­um ni­urst÷­um. Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

Ůessar ni­urst÷­ur, sem birtar voru Ý The New England Journal of Medicine, voru ˇskiljanlegar fyrir ■ß sem a­hyllast hugmyndir NIAAA um ßfengissřki. Ekki nˇg me­ a­ ■Šr bentu til ■ess a­ naltrexone vŠri ßn verkana, heldur virtist ekki leika neinn vafi ß ■vÝ, a­ sykurt÷flur h÷f­u gert alvarlega ßfengissj˙kum einstaklingum kleift a­ draga verulega ˙r drykkju sinni ßn ■ess a­ stunda algert bindindi - nokku­ sem bandarÝskir sÚrfrŠ­ingar Ý ßfengissřki halda fram a­ sÚ ˇm÷gulegt. Samt sem ß­ur hafa allar stŠrri rannsˇknir sem framkvŠmdar voru ß starfstÝma Gordis hjß NIAAA skila­ svipu­um ni­urst÷­um. Mßli­ er hins vegar ■a­, a­ Gordis var­i miklu af tÝma sÝnum Ý a­ afneita ni­urst÷­um eigin rannsˇknarstofnunar.

┴ri­ 1992 framkvŠmdi NIAAA spurningak÷nnun me­ tilviljunar˙rtaki (National Longitudinal Alcohol Epidemology Survey). R˙mlega 42.000 BandarÝkjamenn fengu heimsˇkn frß starfsmanni manntalsskrifstofu rÝkisins (Census Bureau) sem spur­i ■ß um neyslu ßfengis og fÝkniefna ■a­ sem af vŠri Švi ■eirra. SÚrstaka athyglisver­ir voru 4.585 svarendur sem s÷g­ust einhvern tÝmann ß Švinni hafa veri­ ,,hß­ir ßfengi" (■a­ sem flestir kalla alkahˇlista). A­eins fjˇr­ungur allra einstaklinga Ý ■essum hˇpi haf­i einhvern tÝmann fari­ Ý ßfengisme­fer­ (■ar me­ talin AA-me­fer­). En sß hluti hˇpsins var ■ˇ ekki lÝklegri til a­ hafa bŠtt sig, hvort sem batinn er mŠldur sem bindindi e­a hˇfdrykkja. Ůvert ß mˇti, ■ß hÚlt hŠrra hlutfall ßfengissj˙kra er fari­ h÷f­u Ý me­fer­ (33%) en ■eirra er ekki h÷f­u gert ■a­ (28%) ßfram a­ misnota ßfengi.

Ein af ßstŠ­um ■ess a­ ßfengissj˙klingum sem ekki h÷f­u fari­ Ý me­fer­ vegna­i betur en ■eim er h÷f­u gert ■a­ var s˙, a­ mun fleiri ■eirra h÷f­u dregi­ ˙r drykkju sinni ßn ■ess a­ fara Ý algert bindindi. Me­al allra, sem einhvern tÝmann ß Švinni h÷f­u uppfyllt skilgreiningu ß ßfengisfÝkn en aldrei ■egi­ me­fer­, gßtu nŠrri sex af tÝu (58%) neytt ßfengis ßn sřnilegra vandkvŠ­a. Ef me­ eru taldir allir ßfengissj˙klingar Ý ˙rtakinu, hvort sem ■eir h÷f­u ■egi­ me­fer­ e­a ekki, gat helmingurinn stunda­ ßfengisneyslu ßn misnotkunar.

"┴fengissj˙kir sem ekki h÷f­u fari­ Ý me­fer­ vegna­i betur en ■eim er h÷f­u gert ■a­ vegna ■ess a­ ■eir h÷f­u dregi­ ˙r drykkju sinni ßn ■ess a­ fara Ý algert bindindi."

Hv÷tin til a­ drekka ekki

NIAAA studdi vi­ baki­ ß annarri metna­arfullri rannsˇkn, stŠrstu tilraun me­ sßlfrŠ­ime­fer­ sem ger­ hefur veri­. H˙n kalla­ist MATCH-ߊtlunin (Project MATCH) og lauk ßri­ 1996. Nafni­ kom til af markmi­i tilraunarinnar, sem var a­ athuga hvort gerlegt vŠri a­ samstilla mismunandi tegundir me­fer­a vi­ mismunandi ger­ir ßfengissřki og nß ■annig hßmarks ßrangri Ý me­fer­arstarfinu. Ein me­fer­anna bygg­ist ß tˇlf skrefa a­fer­ AA-samtakanna og nefndist ,,12 skrefa au­veldun" (12-step facilitation). Ínnur hlaut nafni­ ,,SjßlfsbjargarhŠfnisme­fer­" (Coping skills therapy) og ■ri­ja ,,Hvatningaraukandi me­fer­" (Motivational enhancement therapy). Nßlega helmingur hinna 1.700 ■ßtttakenda fˇr Ý gegnum sj˙krah˙sme­fer­ fyrst, hinir fˇru beint Ý me­fer­ undir MATCH-ߊtluninni.

Íll ■essi me­fer­arform skilu­u jafn gˇ­um ßrangri, en eitt ■eirra var břsna einfaldara en hin: Hvatningaraukandi me­fer­in fˇlst Ý fjˇrum samt÷lum vi­ hvern ßfengissj˙kling, samanbori­ vi­ tˇlf samt÷l Ý hinum tveimur me­fer­anna (■ßtttakendur Ý ÷llum me­fer­anna mŠttu ■ˇ ekki Ý nema tvo ■ri­ju hluta samtala a­ me­altali). Hvatningaraukandi me­fer­ setur hvatir einstaklingsins til a­ halda sÚr allsgß­um Ý brennidepil og styrkir ■Šr, en lŠtur hann sjßlfan um hina verklegu ˙tfŠrslu ß bindindi sÝnu.

Ůrßtt fyrir a­ ■ßtttakendur Ý MATCH-ߊtluninni fŠru Ý gegnum tilt÷lulega fßa samtalstÝma (og ■ß sÚrstaklega Ý hinni hvatningaraukandi me­fer­) var drykkja ■eirra metin reglubundi­ eftir a­ sjßlfri me­fer­inni lauk. Ůessi framhaldssamskipti vi­ ߊtlunina, sem eing÷ngu voru vegna rannsˇknarhagsmuna, vir­ast ■ˇ einnig hafa virka­ hvetjandi ß einbeitingu ■ßtttakenda vi­ a­ hafa stjˇrn ß drykkju sinni.

Myndverk eftir ElÝsabet Olku

Dr. Peele segir a­ vi­horf rß­andi afla innan me­fer­argeirans sÚu sÚrstaklega frßhrindandi Ý ljˇsi ■ess, a­ MATCH-ߊtlunin leiddi Ý ljˇs a­ ■a­ a­ draga ˙r drykkju bŠtti hag ■ßtttakenda. Yfirleitt batna­i lifrarstarfsemi ■eirra og minna bar ß řmsum persˇnulegum vandamßlum tengdum drykkju. BŠtt heilsa og minni sjßlfsey­ing hljˇta a­ teljast fullver­ug markmi­ vÝmuefname­fer­ar. Myndverk eftir ElÝsabet Olku.

Sama hva­a me­fer­arform einstaklingarnir ■ß­u Ý MATCH-ߊtluninni tˇkst fßum a­ halda algert bindindi Ý heilt ßr. Ůess vegna l÷g­u Gordis og samstarfsmenn hans ofurßherslu ß hversu mj÷g hef­i dregi­ ˙r drykkju ■ßtttakenda. Frß ■vÝ a­ hafa drukki­ a­ me­altali 25 daga Ý mßnu­i fyrir ■ßttt÷ku fˇru drykkjan ni­ur Ý sex daga Ý mßnu­i ßri eftir ■ßttt÷ku. A­ auki fÚll me­alfj÷ldi drykkja sem drukkinn var Ý hvert skipti ˙r fimmtßn Ý ■rjß.

Allar ■essar ■rjßr stˇru rannsˇknir - naltrexone prˇfunin, spurningak÷nnun NIAAA og MATCH-ߊtluninni - leiddu Ý grundvallaratri­um til s÷mu ni­urst÷­u. Jafnvel ■egar um var a­ rŠ­a klÝnÝska drykkjusj˙klinga voru lßgmarksme­fer­ir jafn ßrangursrÝkar og ■Šr margbrotnari, og besti mŠlikvar­i ß ßrangur var geta drykkjusj˙klings til a­ draga ˙r drykkju sinni, fremur en geta hans til a­ halda algert bindindi. En hvers vegna geta sykurt÷flur og hvetjandi samt÷l hjßlpa­ drykkjusj˙klingum vi­ a­ nß stjˇrn ß drykkju sinni? J˙, vegna ■ess a­ grunn■Šttir ßrangursrÝkrar me­fer­ar eru:

  • A­ skilgreina vandamßli­ me­ sam■ykki fÝkilsins.

  • Tr˙ ß a­ breyting sÚ m÷guleg.

  • A­ fÝkilinn sjßlfur sÚ fyrst og fremst ßbyrgur fyrir ■vÝ a­ breytingin ver­i a­ veruleika.

  • A­ me­fer­ara­ilar sam■ykki ekki eing÷ngu bindindi, heldur einnig a­ dregi­ sÚ ˙r neyslu.

  • Regluleg eftirme­fer­ svo fÝklarnir viti a­ ÷llum sÚ ekki sama um ■ß og a­ til sÚu einstaklingar sem vilji ganga ˙r skugga um a­ ■eir haldi rÚttri stefnu.

A­ komast ˙t yfir bindindishugtaki­

AndspŠnis ni­urst÷­um sem v÷ktu efasemdir um rÚttmŠti hins hef­bundna skilnings ß ßfengissřki virtist Gordis lÝta ß ■a­ sem skyldu sÝna a­ ˙tskřra af hverju ■Šr Ý raun sta­festu vi­tekin sannindi. MATCH-ߊtlunin sÚrstaklega var miki­ almannatengsla-vandamßl fyrir NIAAA: Stofnunin haf­i vari­ yfir 30 milljˇnum BandarÝkjadala ßn ■ess a­ nß markmi­i rannsˇknarinnar um a­ skilgreina l÷gmßl, sem nota mŠtti til a­ velja hentugasta me­fer­ar˙rrŠ­i fyrir hvern einstakan drykkjusj˙kling. Svona spann Gordis ˙r ni­urst÷­unum: ,,Gˇ­u frÚttirnar eru ■Šr a­ me­fer­ virkar. Allar ■rjßr tegundir me­fer­a ... skilu­u fram˙rskarandi ßrangri ■egar ß heildina er liti­."

Ůrßtt fyrir a­ Gordis hafi nota­ ■ß sta­reynd a­ dregi­ haf­i ˙r drykkju sem mŠlikvar­a ß velgengni, svo ßrangur MATCH-ߊtlunarinnar liti sem best ˙t, hefur hann ŠtÝ­ bŠlt ni­ur hvers konar endursko­un ß ■eim bindindis-markmi­um sem einkenna nŠstum allar tegundir ßfengisme­fer­ar Ý BandarÝkjunum. Vi­br÷g­ hans ßri­ 1997 vi­ frßs÷gnum fj÷lmi­la af ,,Hˇfsemdarstjˇrnun"(Moderation Management), me­fer­ sem sÚrstaklega gekk ˙t ß a­ draga ˙r drykkju einstaklinga sem ßttu vi­ ßfengisvandamßl a­ strÝ­a, voru strangar vi­varanir um a­ ,,vi­ n˙verandi a­stŠ­ur benda ÷ll g÷gn til ■ess a­ bindindi sÚ hi­ eina rÚtta markmi­ fyrir einstaklinga sem ■jßst af sj˙kdˇmnum ßfengissřki."

"Me­al allra sem h÷f­u einhvern tÝmann ß Švinni uppfyllt skilgreiningu ß ßfengisfÝkn en aldrei ■egi­ me­fer­ gßtu nŠrri sex af tÝu e­a 58% neytt ßfengis ßn sřnilegra vandkvŠ­a."

١tt bindindi geti veri­ Šskilegt fyrir ■essa einstaklinga nß einungis fßir ■eirra ■vÝ markmi­i. Vi­ h÷nnun og ˙tfŠrslu MATCH-ߊtlunarinnar st÷rfu­u me­fer­ara­ilar og vÝsindamenn fremstir Ý sinni r÷­ Ý BandarÝkjunum. ┴rangur ■essarar umhyggjus÷mu og margbrotnu me­fer­ar, hverrar jafningja litlar lÝkur eru ß a­ ßfengissj˙klingur finni ˙ti Ý raunveruleikanum, var sß a­ um fjˇr­ungur ■ßtttakenda nß­i a­ halda algert bindindi Ý ßr e­a lengur.

Vi­horf Gordis vir­ist vera ■etta: ,,Flestir ßfengissj˙klingar halda ekki algert bindindi a­ me­fer­ lokinni, en ■eir eiga a­ gera ■a­! Og vi­ munum ekki sŠtta okkur vi­ neitt minna en ■etta ver­uga markmi­, jafnvel ■ˇtt ■vÝ ver­i aldrei nß­." SlÝk vi­horf eru sÚrstaklega frßhrindandi Ý ljˇsi ■ess, a­ MATCH-ߊtlunin leiddi Ý ljˇs a­ ■a­ a­ draga ˙r drykkju bŠtti hag ■ßtttakenda. Yfirleitt batna­i lifrarstarfsemi ■eirra og minna bar ß řmsum persˇnulegum vandamßlum tengdum drykkju. BŠtt heilsa og minni sjßlfsey­ing hljˇta a­ teljast fullver­ug markmi­ vÝmuefname­fer­ar.

Ůar sem Gordis tala­i fyrir h÷nd rß­andi afla innan me­fer­argeirans Ý BandarÝkjunum dŠmdi hann hÚr me­ ˇsveigjanleika sÝnum bandarÝska ßfengissj˙klinga til a­ haltra ßfram, flestir sem fyrr fastir Ý ofdrykkju, ßn raunhŠfra m÷guleika ß a­sto­ vi­ a­ takmarka drykkju sÝna e­a draga ˙r neikvŠ­um aflei­ingum hennar. ┴fengis- og fÝkniefnaneyslu ver­ur aldrei ˙trřmt. En vi­ Šttum a­ geta dregi­ ˙r ■eim neikvŠ­u aflei­ingum sem slÝk neysla hefur stundum Ý f÷r me­ sÚr ef okkur tekst a­ ˙trřma gervivÝsindalegri umv÷ndunarsemi si­apostula ß bor­ vi­ Leshner og Gordis.


HŠstirÚttur
Tantra
Don Juan
Velheppna­ur
Uppt÷kubei­nin
Nornareglan
Erla Stefßnsdˇttir
Gildismati­
KˇkaÝn
Sterkari efni?
Dˇpsirkusinn
Bßbiljur um hass
á | ForsÝ­aá | ┴lit annarraá | Um h÷fundinná | T÷lvupˇsturá | Tenglasafni­á| Gestabˇkiná| Spjall |
ę Gu­mundur Sigurfreyr Jˇnason